- του Βασιλείου Ναζλή
Ο Αύγουστος και ο Σεπτέμβριος, στη συλλογική μνήμη όσων έχουν μικρασιατική καταγωγή, αποτελούν ορόσημο και ευκαιρία περισυλλογής και εθνικής περίσκεψης, φέρνοντας στο προσκήνιο του νου τα γεγονότα που συνέβησαν στη μικρασιατική γη κατά τους μήνες του 1922.
Γεννήθηκα και μεγάλωσα στη Δράμα, όπου οι κάτοικοί της ήταν, στην πλειονότητά τους, πρόσφυγες Έλληνες Μικρασιάτες.
Εκεί, σε επαφή με τους γηγενείς Έλληνες, έμαθαν για τη δράση και την παρουσία του Μικρασιάτη Μητροπολίτη, από το 1902 έως το 1910, ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΚΑΛΑΦΑΤΗ.
Αρκετοί από αυτούς τον γνώριζαν προσωπικά, από τη ζωή του στην ιδιαίτερη πατρίδα του, την Τρίγλια Μουδανιών Προύσας.
Περιδιαβαίνοντας τους δρόμους της και κινούμενοι στα γύρω χωριά της περιοχής, έβλεπαν την υλική παρουσία του σε μοναδικά και περικαλλή κτίσματα, στα οποία η προσωπική, εθνική και ιερατική του φλόγα έδωσε υλική και πνευματική υπόσταση.
Όλοι εμείς που περπατήσαμε εκεί, βλέπαμε τα οικήματα αυτά, που έδωσαν νέα εθνική παρουσία σε δίσεκτους καιρούς, όταν η φωτιά του εθνικού μίσους κατέκαιε σώματα στον βωμό της διαστροφής της εθνικής και θρησκευτικής ταυτότητας.
Το πνεύμα του ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, μετά τη μετακίνησή του στη Μητρόπολη Σμύρνης, το 1910, ήταν πανταχού παρόν και ο άξιος αντικαταστάτης του, Μητροπολίτης ΑΓΑΘΑΓΓΕΛΟΣ, (1) συνέχισε το έργο του, με νέα προοπτική.
Δεν θα αναφερθώ εδώ στο πλούσιο έργο του σε όλους τους τομείς στην περιοχή, που ακόμη και σήμερα αποτελεί σημείο αναφοράς.
Θα σας μετακινήσω στη Σμύρνη, τον Αύγουστο του 1922, παρακάμπτοντας όλα τα ιστορικά γεγονότα από το 1910, ημέρα εγκατάστασής του στη Μητρόπολη, που εν τέλει αποτέλεσε τη σκάλα του μαρτυρίου του.
Τα γεγονότα που σημάδεψαν την Ιστορία είναι γνωστά, ώστε εδώ θα ήταν ίσως κουραστικό να τα επαναλάβω.
27 Αυγούστου 1922: Ο ευκλεής Μητροπολίτης ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ, μέσα σε απόλυτο σωματικό πόνο από βασανιστικές πράξεις, χωρίς κανέναν γογγυσμό, με ένα θεϊκό χαμόγελο στα πεφρυγμένα του χείλη, παρέδωσε χαρούμενος το πνεύμα του στον Κύριο.
Ηρέμησε η ψυχή του, σε ένα κατακρεουργημένο σώμα, που πετάχθηκε κυριολεκτικά «βορὰ τοῖς κυσί» και χάθηκε, παραχωμένο σε άγνωστο τόπο.
Το θλιβερό μήνυμα μεταδόθηκε αυτόματα σε όλο τον… πολιτισμένο κόσμο, σε όλους τους Έλληνες, σε όλους τους χριστιανούς.
Το μήνυμα του θανάτου του και τις μαρτυρικές τελευταίες στιγμές του τις πληροφορήθηκαν και στη Δράμα, τον τόπο όπου μεγαλούργησε.
Όπως μου έλεγαν γεροντότεροι που τον γνώριζαν προσωπικά, όταν ήμουν μικρό παιδί, την ημέρα που έγινε γνωστός ο θάνατός του, η πόλη και η γύρω περιοχή κήρυξαν γενικό πένθος και οι γυναίκες άρχισαν τους επιτάφιους θρήνους, με αυτοσχέδια μοιρολόγια.
Σύσσωμη η κοινωνία της Δράμας, οι κοινοτικές και εκκλησιαστικές αντιπροσωπείες, συγκεντρώθηκαν και, σε γενική συνέλευση, εξέδωσαν ψήφισμα, το οποίο σας παραθέτω.
* * *
ΨΗΦΙΣΜΑ
Εν Δράμα, σήμερα 9 Σεπτεμβρίου 1922, ημέρα Παρασκευή και ώρα 7η μ.μ., συνελθούσαι εκτάκτως εν τη Ι. Μητροπόλει Δράμας αι Εκκλησιαστικαί και Κοινοτικαί Αρχαί της πόλεως, Αντιπροσωπείαι, υπό την προεδρείαν του Σεβ. Μητροπολίτου Δράμας κ. Αγαθαγγέλου, επί του μαρτυρικού και φρικιαστικού θανάτου του αοιδίμου Μητροπολίτου Σμύρνης, πρώην Δράμας, Χρυσοστόμου, του υπό βαρβάρων Κεμαλικών κατακρεουργηθέντος, βαρυαλγούση τη ψυχή, ψηφίζουσιν:
1. Να τελεστεί πάνδημον Αρχιερατικόν μνημόσυνον, στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό, την προσεχή Κυριακή, 14 του τρέχοντος, υπέρ του αοιδίμου Εθνομάρτυρος Ιεράρχου και των εν Ασία σφαγιασθέντων μυριάδων αδελφών ημών, ώρα 10.30.
2. Να κληθούν και να αντιπροσωπεύσουν στο ιερό αυτό μνημόσυνο όλες οι κωμοπόλεις και κώμες της Ι. Μητροπόλεως Φιλίππων – Δράμας και Ζιχνών, τις οποίες πολύ εθνοφελώς, κατά τους μαύρους χρόνους της Τουρκοκρατίας και μετά τον Μακεδονικό Αγώνα, επόπτευε ο αείμνηστος Μητροπολίτης.
3. Να διακοσμηθεί πένθιμα ο Μητροπολιτικός Ναός και οι καμπάνες των Ι. Ναών της πόλεως, κατά την ώρα του μνημοσύνου, να κτυπούν πένθιμα.
Επιμνημόσυνον λόγον να εκφωνήσει ο Σεβ. Μητροπολίτης κ. Αγαθάγγελος και ο εκ των επιτρόπων Αθανασιάδης Θεόφιλος. (2)
4. Να αναρτηθεί μεγάλη εικόνα του Εθνομάρτυρος στην αίθουσα των συνεδριάσεων της Ι. Μητροπόλεως.
Παρόμοιες, με δαπάνες του Ι. Μητροπολιτικού Ναού, να τοποθετηθούν και στα σχολεία της επαρχίας, που έκτισε ο αείμνηστος Χρυσόστομος.
5. Σε ευθετώτερο καιρό να στηθεί ανδριάντας του αειμνήστου προ των Εκπαιδευτηρίων Δράμας, που αναγέρθηκαν επί της ποιμαντορίας του.
6. Να προταθεί στο Δημοτικό Συμβούλιο της πόλεως να ονομαστεί μία από τις οδούς «Μητροπολίτου Χρυσοστόμου».
7. Να δημοσιευτεί το παρόν ψήφισμα στις εφημερίδες Θεσσαλονίκης «ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ» και «ΦΩΣ».
Ο Πρόεδρος
Μητροπολίτης Δράμας
ΑΓΑΘΑΓΓΕΛΟΣ
Οι Κοινοτικές και Εκκλησιαστικές Αντιπροσωπείες
ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, 13-9-1922
Την 11η Σεπτεμβρίου 1922 τελέστηκε στην Αθήνα μνημόσυνο του Μητροπολίτη ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ.
Στις 10.30, στον Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών, χοροστατούντος του Μητροπολίτη Αθηνών, τελέστηκε επιβλητικό μνημόσυνο υπέρ της ανάπαυσης της ψυχής του εθνομάρτυρος Μητροπολίτη Σμύρνης ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ και των συν αυτώ αγρίως κρεουργηθέντων χριστιανών της Μικράς Ασίας.
Στο μνημόσυνο παρέστη σύσσωμο το Υπουργικό Συμβούλιο, ο Πρόεδρος της Εθνοσυνέλευσης, οι περισσότεροι από τους πληρεξουσίους (βουλευτές) που βρίσκονταν στην Αθήνα, ο κ. ΣΤΡΑΤΟΣ, (3) οι δημοτικές αρχές, πολλοί άλλοι επίσημοι, τα δημοτικά συμβούλια και τα μέλη του Μικρασιατικού Συλλόγου, της Επικρατείας των Αλύτρωτων, καθώς και πολύ πλήθος κόσμου.
Παρέστησαν επίσης και μερικοί ξένοι διπλωματικοί εκπρόσωποι.
Μετά το τέλος της επιμνημόσυνης δέησης, ο Επίσκοπος Παροναξίας (4) μίλησε και τόνισε την ανάγκη όλοι οι Έλληνες, αφήνοντας κατά μέρος τα κομματικά πάθη, να ενωθούν προ του εθνικού κινδύνου και, ενωμένοι, να αγωνιστούν για την αποτροπή μεγαλύτερων συμφορών.
Ο προεδρεύων της Επιτροπείας των Αλύτρωτων, ΧΑΤΖΗΪΩΑΝΝΟΥ, (5) μίλησε με το ίδιο πνεύμα και εξήρε την πατριωτική θυσία του μάρτυρα Μητροπολίτη Σμύρνης, τονίζοντας τον όγκο των εθνικών θυσιών.
ΣΚΡΙΠ, 12-9-1922
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. ΑΓΑΘΑΓΓΕΛΟΣ: Μητροπολίτης Δράμας, μετά τη μετάθεση του Χρυσοστόμου στη Σμύρνη, από το 1910 μέχρι τα τέλη του 1922. Εξαίρετος και μορφωμένος ιεράρχης, από τη Μαγνησία της Μικράς Ασίας.
2. ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΗΣ Θεόφιλος: 1889 – 29 Σεπτεμβρίου 1941. Εξέχουσα φυσιογνωμία, καταγόμενος από την Καστανώνα Ζαγορίου Ιωαννίνων. Εργάστηκε ως εκπαιδευτικός στη Δράμα από το 1914 και, κατά τη βουλγαρική κατοχή, εξορίστηκε στα βάθη της Βουλγαρίας το 1917. Διετέλεσε για σύντομο χρονικό διάστημα δήμαρχος Δράμας και διευθυντής της εφημερίδας «ΘΑΡΡΟΣ» της Δράμας.
Την 29η Σεπτεμβρίου 1941, οι Βούλγαροι κατακτητές της περιοχής τον συνέλαβαν μαζί με χιλιάδες άλλους κατοίκους της περιοχής, τους βασάνισαν και, συμβολικά, του έκοψαν τα δύο δάκτυλα και στη συνέχεια τον κρέμασαν.
3. ΣΤΡΑΤΟΣ Νικόλαος: Πολιτικός, πρωθυπουργός την περίοδο εκείνη, ο οποίος, λίγες ημέρες αργότερα, καταδικάστηκε σε θάνατο μαζί με άλλους, επειδή θεωρήθηκαν κύριοι υπαίτιοι της Μικρασιατικής Καταστροφής.
4. Μητροπολίτης Παροναξίας ΙΕΡΟΘΕΟΣ Γ. Παρασκευόπουλος.
5. ΚΟΙΝΗ ΤΩΝ ΑΛΥΤΡΩΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΠΙΤΡΟΠΕΙΑ: Συγκροτήθηκε το 1917 με πρωτοβουλία του Συλλόγου «ΑΝΑΤΟΛΗ», για την εθνική και πολιτική εκπροσώπηση των Ελλήνων που βρίσκονταν εκτός του ελληνικού κράτους, ιδιαίτερα εκείνων από τη Μικρά Ασία, τη Θράκη και αλλού.
Πρόεδρός της ήταν ο κ. ΧΑΤΖΗΪΩΑΝΝΟΥ.
Ο Σύλλογος «ΑΝΑΤΟΛΗ» ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1891 από Μικρασιάτες.
ΑΠΟΛΥΤΙΚΙΟ ΑΓΙΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΣΜΥΡΝΗΣ
Μέγαν μάρτυρα η Εκκλησία, μέγα ήρωα το έθνος σύμπαν, τον της Σμύρνης υμνούμεν Χρυσόστομον. Και γαρ γενναίως αθλήσας υπέμεινεν υπέρ πατρίδος και πίστεως θάνατον. Ιεράρχου τε υπόδειγμα εαυτόν ανέδειξε, Χριστόν ικετεύοντι δωρήσασθαι το μέγα έλεος.
Πενταυγής Αρχιερέων χορεία, τη των αγώνων νοητή δοδουχία, την Μικράν Ασίαν άπασαν αυγάζει νοητώς, ο σοφός Χρυσόστομος, Γρηγόριος ο θείος, Αμβρόσιος, Προκόπιος και Ευθύμιος άμα, ους ευφημούμεν, είπωμεν πιστοί· χαίροις Μαρτύρων πεντάριθμε σύλλογε.
Τιθείς ψυχήν Χρυσόστομος ομού συμμύσταις, πρωτομάρτυς Χρυσόστομος αποφράδι ετύθη, συνάθλων πληθύος επομένης τω πότμω.
Την Κυριακή 13 Σεπτεμβρίου 2026, η Εκκλησία της Ελλάδος τιμά τη μνήμη του Αγίου πλέον ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ Σμύρνης και των συν αυτώ Αγίων Αρχιερέων ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ Κυδωνιών, ΑΜΒΡΟΣΙΟΥ Μοσχονησίων, ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ Ικονίου και ΕΥΘΥΜΙΟΥ Ζήλων, καθώς και πάντων των κληρικών και λαϊκών που σφαγιάστηκαν κατά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Ως καταγόμενος από τη Μικρά Ασία και από τους δύο γονείς, από τη Δράμα, όπου γεννήθηκα και μεγάλωσα, έζησα με ιστορίες για την παρουσία και τη δράση του ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ εκεί, αλλά και από τη Μικρά Ασία, γιατί η περιοχή της γέννησής του, η Τρίγλια Μουδανιών Προύσας, απέχει λίγα χιλιόμετρα από το κεφαλοχώρι Ντερέκιοι, όπου γεννήθηκε ο μακαρίτης πατέρας μου.
Πολλοί τον γνώριζαν προσωπικά, ως έναν νεαρό αλλά φωτισμένο και ταγμένο στην Εκκλησία νέο.
Το παρόν αποτελεί ένα μνημόσυνο στην ιερή του μνήμη, στην ιερή μνήμη των συν αυτώ μαρτυρησάντων Αρχιερέων, κληρικών και λαϊκών.
Άγιοί μας, σας έχουμε ενεργούς στο εικονοστάσι της ψυχής μας.
Αποτελείτε τους Αγίους της πατρίδας της ψυχής μας.
ΑΘΑΝΑΤΟΙ! ΑΘΑΝΑΤΟΙ! ΑΘΑΝΑΤΟΙ!
ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΕΥΣΤΡ. ΝΑΖΛΗΣ
Πρόεδρος Συλλόγου Απογόνων Μικρασιατών Ελλήνων Ν. Έβρου «ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΒΛΕΜΜΥΔΗΣ»
