Ένα συνέδριο-παρατηρητήριο της Μητρόπολης Αλεξανδρούπολης
- του Δημοσθένη Δούκα
«Εἶναι ἀπαράδεκτον, ἐκπρόσωποι τῶν θρησκειῶν νά ἐμφανίζωνται ὡς κήρυκες φανατισμοῦ, νά ἀναρριπίζουν τήν φλόγα τοῦ μίσους καί νά ἐπιτρέπουν, ἐλαφρᾷ τῇ καρδίᾳ, νά χρησιμοποιοῦνται ἀπό διαφόρους ἐπιτηδείους δι᾿ ἀλλοτρίους, μή εἰρηνικούς, σκοπούς». – Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος.
Την προστασία θρησκευτικών μνημείων και ιερών τόπων από επιθέσεις μισαλλόδοξων ομάδων θα εξετάσει το 2οΔιεθνές Συνέδριο του Διεθνούς Παρατηρητηρίου Θρησκευτικού Φονταμενταλισμού που θα διεξαχθεί στις 2 και 3 Ιουλίου 2026, στις εγκαταστάσεις της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης, στο Κολυμπάρι Χανίων.
Την διοργάνωση έχει το Διεθνές Παρατηρητήριο Θρησκευτικού Φονταμενταλισμού , δομή της Μητροπόλεως Αλεξανδρουπόλεως, Τραϊανουπόλεως και Σαμοθράκης, η Γενική Γραμματεία Θρησκευμάτων του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού και η Ορθόδοξη Ακαδημία Κρήτης.
Το συνέδριο θα εξετάσει τον συμβολισμό που φέρουν οι χώροι θρησκευτικής ή ιερής μνήμης και τον τρόπο με τον οποίο, σε διαφορετικά ιστορικά και γεωγραφικά συμφραζόμενα, μπορούν να βρεθούν στο επίκεντρο συγκρούσεων, φονταμενταλιστικών αντιλήψεων ή πράξεων συμβολικής βίας. Παράλληλα, η συζήτηση αφορά και τον τρόπο με τον οποίο κάθε κοινωνία αναγνωρίζει, προστατεύει και ερμηνεύει τη δική της σύνθετη θρησκευτική και πολιτιστική κληρονομιά.
Στην ελληνική περίπτωση, όπως επισημαίνει ο Πέτρος Παναγιωτόπουλος, επιστημονικός διευθυντής του Παρατηρητηρίου, κυρίαρχη θέση κατέχουν τα μνημεία του χριστιανικού πολιτισμού και ιδιαίτερα της Ορθοδόξου Ανατολικής Εκκλησίας. Ωστόσο, η σχετική συζήτηση οφείλει να συνυπολογίζει και μνημεία, χώρους αρχαιολογικού ή ιστορικού ενδιαφέροντος και υλικά κατάλοιπα που συνδέονται με τον Ιουδαϊσμό, την οθωμανική περίοδο, άλλες θρησκευτικές κοινότητες, αλλά και την προχριστιανική θρησκευτική κληρονομιά.
Όπως σημειώνει ο Πέτρος Παναγιωτόπουλος, η προστασία αυτών των χώρων δεν αφορά μόνο τη νομική τους θωράκιση, τη διατήρηση και την αποκατάστασή τους. Αφορά επίσης τη διαμόρφωση μιας κουλτούρας σεβασμού και την καλλιέργεια μιας ουσιαστικής κοινωνικής σχέσης με τη θρησκευτική ετερότητα. Η γνωριμία με διαφορετικούς χώρους λατρείας και μνήμης μπορεί έτσι να λειτουργήσει ως δυναμική συνάντηση ανθρώπων και κοινοτήτων, πέρα από τα όρια ενός θεωρητικού διαλόγου.
Το συνέδριο θα ανοίξει την Πέμπτη 2 Ιουλίου με χαιρετισμούς του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη Κισσάμου και Σελίνου κ. Αμφιλοχίου, του Διευθυντή της Επιστημονικής Επιτροπής του Παρατηρητηρίου, Πέτρου Παναγιωτόπουλου, και του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη Αλεξανδρουπόλεως, Τραϊανουπόλεως και Σαμοθράκης κ. Ανθίμου, ο οποίος θα κηρύξει την έναρξη των εργασιών. Θα ακολουθήσει η κεντρική ομιλία του Δρ. Κωνσταντίνου Ζορμπά, Διευθυντή της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης, με θέμα «Θρησκευτικός φονταμενταλισμός και καταστροφή των Μνημείων: Σύντομες θεολογικές και κοινωνικές παρατηρήσεις».
Ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός λειτουργεί ως ιδεολογικός μοχλός σε πολέμους, στοχεύοντας συστηματικά στην καταστροφή μνημείων. Χρησιμοποιεί τον φανατισμό για να διαγράψει την ιστορία των “άλλων”, να επιβάλει την κυριαρχία του και να χρηματοδοτήσει την τρομοκρατία μέσω της αρχαιοκαπηλίας.
Η σύνδεση αυτών των παραγόντων αναλύεται στους εξής πυλώνες:
- Η Εργαλειοποίηση του Πολέμου: Ο φονταμενταλισμός μετατρέπει τις πολιτικές ή εδαφικές συγκρούσεις σε “ιερείς πολέμους”. Αυτή η νομιμοποίηση οδηγεί σε ακρότητες, όπου οι ανθρώπινες απώλειες και η εξάλειψη της πολιτιστικής ταυτότητας θεωρούνται επιθυμητοί στόχοι.
- Η Καταστροφή ως Ψυχολογικό Όπλο: Το γκρέμισμα ναών, αγαλμάτων και ιερών μνημείων δεν είναι απλά παράπλευρη απώλεια. Αποτελεί μελετημένη τακτική για την πλήρη υποταγή και την καταστροφή της συλλογικής μνήμης των αντιπάλων.
- Η Πάταξη της Ετερότητας: Μέσα από ακραίες ερμηνείες δογμάτων, ο φονταμενταλισμός καταδικάζει ως “ειδωλολατρικά” ή “αιρετικά” μνημεία προηγούμενων πολιτισμών ή άλλων θρησκειών, θεωρώντας ηθικό καθήκον την εξαφάνισή τους.
- Οικονομικό Όφελος & Αρχαιοκαπηλία: Παρά τη δημόσια καταστροφή συμβόλων, εξτρεμιστικές οργανώσεις έχουν επανειλημμένα επιδοθεί σε συστηματική λεηλασία αρχαιοτήτων, εμπορεύοντας κλεμμένα μνημεία στη μαύρη αγορά για να χρηματοδοτήσουν τον πολεμικό τους εξοπλισμό.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα καταστροφής μνημείων από θρησκευτικό φονταμενταλισμό στη σύγχρονη ιστορία είναι:
- Οι Βούδες του Μπαμιγιάν (Αφγανιστάν, 2001)
- Η Αρχαία Πόλη της Παλμύρας (Συρία, 2015)
- Μουσείο και Αρχαιολογικοί Χώροι της Μοσούλης (Ιράκ, 2015)
- Τα Μαυσωλεία του Τιμπουκτού (Μάλι, 2012)
- Καταστροφή του τεμένους του 16ου αιώνα Μπαμπρί Μαστζίντ (Αγιόντχια, Ινδία, 1992)
- Επίσης σε πολλές περιπτώσεις, μνημεία ισοπεδώθηκαν ολοσχερώς για να εξαλειφθεί η παλαιά θρησκεία:
- Το Σεραπείο της Αλεξάνδρειας (391 μ.Χ.): Υπό την καθοδήγηση του Πατριάρχη Θεόφιλου, ένας χριστιανικός όχλος κατέστρεψε το μεγαλοπρεπές ιερό του Σέραπη και τη θυγατρική Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας που στεγαζόταν εκεί.
- Το Μαρτύριο του Επισκόπου Μαρκέλλου (Συρία): Ο επίσκοπος Απαμείας Μάρκελλος, με τη βοήθεια ρωμαϊκού στρατού, ηγήθηκε της κατεδάφισης του γιγαντιαίου Ναού του Δία στην Απάμεια.
- Τα Ιερά της Γάζας (402 μ.Χ.): Ο επίσκοπος Πορφύριος πέτυχε αυτοκρατορικό διάταγμα με το οποίο γκρεμίστηκαν και πυρπολήθηκαν οκτώ παγανιστικοί ναοί της πόλης, ανάμεσά τους και το περίφημο Μαρσείον (ναός του θεού Μάρνα).
Πρόσφατα μαζικές ρωσικές επιθέσεις με πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη εναντίον της Ουκρανίας προκάλεσαν σημαντικές ζημιές σε πολλά πολιτιστικά μνημεία, συμπεριλαμβανομένης της Λαύρας των Σπηλαίων του Κιέβου, μνημείου Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Πρόκειται για μια μονή που θεωρείται κέντρο ορθόδοξου μοναχισμού τόσο από την ουκρανική όσο και από τη ρωσική εκκλησία. Από την έναρξη του πολέμου στις 24 Φεβρουαρίου 2022 έως και τις 22 Ιανουαρίου 2025, η UNESCO έχει επαληθεύσει πλήγματα σε 476 μνημεία-149 θρησκευτικούς χώρους, 241 κτίρια ιστορικού ή/και καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος, 32 μουσεία, 33 μνημεία, 18 βιβλιοθήκες, ένα αρχείο και δύο αρχαιολογικούς χώρους.
Ο φονταμενταλισμός είναι ένα φαινόμενο που υπάρχει και στις τρεις γνωστές μονοθεϊστικές θρησκείες. Είναι η στενή και κατά γράμμα τήρηση των γραφών και χαρακτηρίζεται από μια πολύ μεγάλη ακαμψία όσον αφορά το πώς διαβάζονται και ερμηνεύονται οι νόμοι και οι κανόνες της συγκεκριμένης θρησκείας. Από ψυχολογικής άποψης, θα μπορούσε να πει κανείς ότι ο φονταμενταλισμός φαίνεται να έχει σαν στόχο το να αισθανθούν πιο ισχυρά, ανώτερα και έχοντα το δίκιο με το μέρος τους, τα μέλη της εκάστοτε ομάδας, με το να προβάλλουν όλα τα αρνητικά και επιθετικά χαρακτηριστικά στα άτομα που βρίσκονται έξω από την δική τους ομάδα. Ο φονταμενταλισμός συνήθως αναπτύσσεται σε καταστάσεις όπου υπάρχει πολύ μεγάλη κοινωνική αστάθεια και απελπισία και όπου ένας ακραίος και άκαμπτος τρόπος λειτουργίας φαίνεται να δίνει μια αίσθηση σιγουριάς και ασφάλειας.
Δημοσθένης Δούκας
