Έθιμα και παραδόσεις του Ελληνικού Πάσχα είκοσι αιώνες μετά το σταυρικό μαρτύριο του Χριστού και την Ανάστασή του – Tο Ελληνικό Πάσχα εξακολουθεί να διατηρεί το ιδιαίτερο χρώμα του – Η αναβίωση μακραίωνων παραδόσεων και εθίμων, αλλά και η αμείωτη πίστη των όπου γης Ελλήνων, καθιστούν το Ελληνικό Πάσχα μοναδικό στην πορεία του χρόνου
Οι προετοιμασίες για τη βραδιά της Ανάστασης ξεκινούν παραδοσιακά από τη Μεγάλη Πέμπτη, οπότε οι νοικοκυρές βάφουν τα αβγά τους κόκκινα, κρεμώντας κατά παράδοση ένα ομόχρωμο ύφασμα στο εξωτερικό του σπιτιού.
Μετά τη βαφή, η Μακεδόνισσα οικοδέσποινα κρατούσε παλιότερα το πρώτο αβγό στο εικονοστάσι, από όπου αυτό έβγαινε με την πυροστιά μόνο όταν έβρεχε ή άστραφτε, για να “εξορκίσει” το χαλάζι και τις πλημμύρες.
Ως προς το κόκκινο χρώμα των αβγών, η λαϊκή φαντασία έρχεται να κομίσει ενδιαφέροντες μύθους, με ισχυρές αντιστάσεις στο χρόνο:
Σύμφωνα με μια βορειοελλαδική παράδοση, όταν διαδόθηκε ότι ο Χριστός αναστήθηκε, πολλοί δεν το πίστευαν.
Μια γυναίκα, που κρατούσε αβγά σε ένα καλάθι, αμφισβήτησε ότι θα μπορούσε να συμβεί κάτι τέτοιο, λέγοντας: “Θα ήταν σαν να μου λέτε ότι θα άσπρα αβγά που κρατώ, θα γίνουν κόκκινα”.
Τότε, ως εκ θαύματος, τα αβγά της νοικοκυράς άλλαξαν χρώμα.
Ένα ωραίο δρώμενο από τη Θράκη, σχετιζόμενο με την πίστη στην αναγεννητική δύναμη του αβγού, σε συνδυασμό με τη χριστιανική ανάσταση, διέσωσε η Ελπινίκη Σαραντή:
“Το πρωί της Καθαράς Δευτέρας, άνδρες με χρωματιστές σερβ έτες στο κεφάλι, έβραζαν ένα αβγό, το κρεμούσαν με σπάγκο σε μία λάτα και πορπατούσαν σιγά-σιγά, έψαλλαν νεκρώσιμα, μοιρολογούσαν, έλεγαν του Χριστού το τραγούδι και το έκλαιγαν σαν να πήγαιναν πεθαμένο.
Μπρος πήγαινε ένας καθισμένος σε γάιδαρο, γύριζαν όλο το χωριό, ύστερα ανέβαιναν σε ένα ύψωμα, που το έλεγαν Τουρμπέ και εκεί το παραχώνανε. Στη δεύτερη Ανάσταση, πήγαιναν και το ξεπαράχωναν και ύστερα διασκέδαζαν με κρασί και τραγούδια”.
Το θάψιμο του αβγού συμβόλιζε την ταφή του Χριστού, ενώ όταν αυτό ξαναρχόταν στο φως, οι χωρικοί γιόρταζαν την ανάσταση του Ιησού. Πάντως, τα πασχαλινά αυγά δεν είχαν πάντα χαρμόσυνο κόκκινο χρώμα. Στα σπίτια όπου πενθούσαν, βάφονταν μαύρα.
Πέραν των αβγών, τη Μεγάλη Πέμπτη ετοιμάζονται μέχρι σήμερα και τα τσουρέκια. Παλιότερα, όταν η πίστη διατηρούσε ακόμη κάποια στοιχεία δεισιδαιμονίας, μία από τις κουλούρες της Μεγάλης Πέμπτης φυλαγόταν στο εικονοστάσι για να καταναλωθεί την Πρωτομαγιά, καθιστώντας τα μέλη της οικογένειας άτρωτα από τα μάγια.
Τη Μεγάλη Παρασκευή το πένθος κορυφώνεται. Ακόμη και σήμερα σε κάποια χωριά οι κάτοικοι δεν στρώνουν καν τραπέζι.
Το “μενού” της Μεγάλης Παρασκευής αποτελείται από ένα πιάτο ξύδι, όπου όλοι βουτούν το ψωμί και το γεύονται, συμμεριζόμενοι το Θείο Πάθος.
Ακολουθεί η περιφορά του Επιταφίου, που παλιότερα ελάμβανε χαρακτήρα διαγωνισμού μεταξύ των διαφόρων ενοριών για τον ομορφότερο στολισμό.
Από τα κατά τόπους έθιμα, που σχετίζονται με την περιφορά του Επιταφίου, αξιοσημείωτο είναι αυτό που τηρείται στις Σέρρες και ιδίως στη συνοικία του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, παραπέμποντας στο τελετουργικό μιας αρχαιοελληνικής παράδοσης. Πρόκειται για τα “Αδώνια”.
Όταν ο Επιτάφιος πλησιάζει, κάθε νοικοκυρά τοποθετεί στο κατώφλι του σπιτιού της ένα τραπεζάκι, πάνω στο οποίο έχει τοποθετηθεί θυμίαμα και η εικόνα του Εσταυρωμένου, πλαισιωμένη από πασχαλιές και άλλα άνθη.
Επιπλέον, ετοιμάζεται ένα πιάτο με χλόη κριθαριού ή φακής, έθιμο που παραπέμπει στους “Αδώνιδος Κήπους” της αρχαιότητας.
Ανάστα ο Θεός,
κρίναι την γην!
Το Μεγάλο Σάββατο, οι πιστοί αρχίζουν να προετοιμάζονται για το χαρμόσυνο μήνυμα της Ανάστασης.
Ήδη από το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου ψάλλεται ο μεγάλος Εσπερινός και ακούγεται για πρώτη φορά το “Ανάστα ο Θεός, κρίναι την γην”.
Το βράδυ της ίδιας ημέρας ο ιερέας βροντοφωνάζει το “Χριστός Ανέστη!” μέσα σε θορυβώδεις εκδηλώσεις (από εδώ και η παροιμιακή φράση “Έγινε ανάστα ο Θεός”), οι οποίες αποτελούν πηγαίο ξέσπασμα, ύστερα από την εθιμικά υποχρεωτική ψυχική πίεση και το τελετουργικό πένθος των πιστών κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα.
Οι λαογράφοι και εθνολόγοι συσχετίζουν το στοιχείο των θορύβων με τη διαδεδομένη στους λαούς δοξασία ότι τα βλαβερά και εχθρικά πνεύματα διώχνονται με εκφοβιστικούς κρότους. Πάντως, είναι βέβαιο ότι η δεισιδαιμονική αυτή αφετηρία έχει πια λησμονηθεί από τους σύγχρονους εορταστές, που απλά διατηρούν το έθιμο, έχοντας προσδώσει σε αυτό έναν ψυχαγωγικό χαρακτήρα.
Οι θόρυβοι απουσιάζουν από τη λεγόμενη “δεύτερη” Ανάσταση, που γίνεται το απόγευμα της Κυριακής του Πάσχα και είναι μια καθαρά ειρηνική εκδήλωση. Στη διάρκεια της δεύτερης αυτής Ανάστασης, όσοι είχαν φιλονικήσει και συγκρουστεί μέσα στη χρονιά, συνηθίζουν να συμφιλιώνονται, ανταλλάσσοντας φιλιά. Αλλά και όλοι οι ενορίτες φιλιούνται μεταξύ τους, μετά την απόλυση της ακολουθίας της δεύτερης ανάστασης, που για αυτό το λόγο αποκαλείται και “Αγάπη”.
Το «καινούριο» φως
Ένα από τα βασικότερα τελετουργικά στοιχεία της Ανάστασης είναι το αναστάσιμο φως, με κορυφαία στιγμή την πρόσκληση του ιερέα “Δεύτε λάβετε φως”. Παίρνουν τότε οι πιστοί το αναστάσιμο φως και το μεταφέρουν στα σπίτια τους. Το φως αυτό πρέπει να είναι “καινούριο”. Γι’ αυτό σβήνονται προηγούμενα όλα τα φώτα στο ναό και ανάβονται από τη λαμπάδα του ιερέα, από την οποία παίρνουν το φως και οι ενορίτες.
Στη Μακεδονία, μπαίνοντας στο σπίτι, “σταυρώνουν” πρώτα το ανώφλι της εξώθυρας (παλαιότερα ανανέωναν και το φως του καντηλιού ή ακόμη μεταδίδανε το καινούριο φως στα στείρα ζώα και τα άκαρπα δέντρα, για να τους εξασφαλίσουν τη γονιμότητα).
Όπως σημειώνει ο Γεώργιος Μέγας, στο φως της ανάστασης “αποδίδεται δύναμη, όχι μόνο αποτρεπτική των κακών, αλλά και γονιμοποιός, η οποία μεταδίδεται εις ζώα και φυτά, δια χειρός νεαράς γυναικός”.
“Άρατε Πύλας!”
Στο μεταξύ, κατά το ελληνικό Πάσχα, αρκετά διαδομένη στο παρελθόν ήταν και η αναπαράσταση της σκηνής των “κεκλεισμένων θυρών”.
Μπροστά στην πόρτα της εκκλησίας, όταν γινόταν η επιστροφή της πομπής με τα αναμμένα κεριά της Αναστάσεως, ο ιερέας, που παρίστανε τον Χριστό ενώπιον των πυλών της Κόλασης, έλεγε τους διαλογικούς στίχους 7-10 του KΓ ψαλμού του Δαυίδ (“Άρατε πύλας, οι άρχοντες υμών και επάρθητε πύλαι αιώνιοι και εισελεύσεται ο Βασιλεύς της δόξης”).
Ο διάκος από μέσα, που παρίστανε το διάβολο, προσπαθούσε να εμποδίζει την είσοδο. Τελικά ο ιερέας έσπρωχνε ορμητικά, άνοιγε τη θύρα και έμπαινε μέσα ως ο λυτρωτής των αμαρτωλών. Τέλος, μετά τη “δεύτερη” Ανάσταση, ακολουθούσε λιτανεία των εικόνων και χορός, που όχι σπάνια, τον έσερνε πρώτος ο ιερέας της ενορίας.
Κάψιμο του Ιούδα
και ωμοπλατοσκοπία
Στη συνέχεια, σε πολλές περιοχές της Βόρειας Ελλάδας, ακολούθησε η ρίψη στην πυρά ομοιώματος του Ιούδα ή του Οβριού.
Το έθιμο, που απαντάται ακόμη και σήμερα σε ορισμένες περιοχές, αποτελεί ένδειξη αγανάκτησης των πιστών για την πράξη προδοσίας του Ιούδα.
Πάντως, ελληνικό Πάσχα χωρίς τον παραδοσιακό οβελία δεν νοείται. Στα χωριά η σφαγή του οβελία ακολουθεί συγκεκριμένο τελετουργικό, συμβολίζοντας τη θυσία του Χριστού.
Μάλιστα, στις ορεινές περιοχές της Βόρειας Ελλάδας δεν έχει υποχωρήσει ακόμη η πίστη ότι το πασχαλινό αρνί διαθέτει προφητικές δυνάμεις, οπότε οι χωρικοί και ιδιαίτερα οι βοσκοί, επιδίδονται στην “ωμοπλατοσκοπία”, προφητεύοντας το μέλλον, με “οδηγό” την πλάτη του σφαγίου.
Σήμερα Χριστός Ανέστη
και στους ουρανούς ευρέθη!
Ο ενθουσιασμός για την Ανάσταση δεν εκφράζεται μόνο με το τσούγκρισμα των αυγών και το εορταστικό φαγοπότι, αλλά περιγράφεται και στα δημώδη τραγούδια, που διασώθηκαν από τη λήθη του χρόνου περνώντας από στόμα σε στόμα:
«Τώρα Μεγάλη Πασχαλιά, τώρα καλός μας χρόνος
τώρα η γης στολίζεται μ’ εννιά λογιώ λουλούδια
με πράσινα με κόκκινα, με αξιά και με γαλάζια.
Σήμερα Χριστός Ανέστη και τους ουρανούς ευρέθει».
Ο εθιμικός κύκλος του Πάσχα συνήθως κλείνει την Κυριακή του Θωμά, που ονομάζεται και “Αντίπασχα”.
Παλιότερα, όταν το αδράχτι ήταν ακόμη το κύριο αντικείμενο εργασίας για την Ελληνίδα νοικοκυρά, η Δευτέρα που ακολουθούσε την Κυριακή του Θωμά αποκαλείτο “αδραχτανάσταση” και σηματοδοτούσε την επανέναρξη των συνηθισμένων εργασιών.
Α.Γ.
