- της Κυριακής Μαντενιώτου-Λυρατζοπούλου
Η εκπαίδευση των Ελληνοπαίδων στη Μικρά Ασία πριν το 1922 ήταν ιδιαίτερα ανεπτυγμένη για τα δεδομένα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ειδικά στα μεγάλα αστικά κέντρα όπως η Σμύρνη, η Κωνσταντινούπολη και το Αϊβαλί. Ξεκίνησε από τους νάρθηκες των εκκλησιών και των μοναστηριών, γαλουχήθηκε στα χέρια απλοϊκών ιερωμένων κι αυτοδίδακτων λαϊκών, ανδρώθηκε στους περιβόλους των ενοριακών ναών, όπου στεγαζόταν τα σχολεία, κι έγινε θεσμός, που αναζωπύρωσε το φρόνημα και τόνωσε την εθνική συνείδηση, με τη δραστηριότητα των κατά τόπους μητροπολιτών, του Οικουμενικού Πατριαρχείου, των κοινοτικών αρχών και της ιδιωτικής πρωτοβουλίας.
Η εκπαίδευση δεν ήταν κρατική αλλά κοινοτική. Στηρίχθηκε κυρίως στις κοινότητες, στην Εκκλησία, σε ευεργέτες και σε ισχυρά ελληνικά σχολεία που διατηρούσαν τη γλώσσα, την ορθόδοξη πίστη και την εθνική συνείδηση.
Κύρια χαρακτηριστικά
Υπήρχαν στοιχειώδη σχολεία, αλληλοδιδακτικά, αρρεναγωγεία, παρθεναγωγεία, νηπιαγωγεία και ανώτερες σχολές, με πιο γνωστή την Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης. Η φοίτηση δεν ήταν ομοιόμορφη σε όλη τη Μικρά Ασία, γιατί στις πόλεις υπήρχε ισχυρό δίκτυο παιδείας, ενώ στην ύπαιθρο οι δυνατότητες ήταν σαφώς περιορισμένες.
Το περιεχόμενο της διδασκαλίας είχε έντονο γλωσσικό, θρησκευτικό και εθνικό χαρακτήρα. Κεντρική θέση κατείχαν η ελληνική γλώσσα, η γραμματική, τα αρχαία ελληνικά, η ιστορία και η κατήχηση, ενώ σε ανώτερα επίπεδα διδάσκονταν και μαθήματα με περισσότερο επιστημονικό ή πρακτικό προσανατολισμό, ανάλογα με το ίδρυμα. Η εκπαίδευση δεν εξυπηρετούσε μόνο γνωστικούς σκοπούς· λειτουργούσε και ως μέσο συγκρότησης συλλογικής ταυτότητας, ιδιαίτερα σε ένα πολυεθνοτικό και πολιτικά ασταθές περιβάλλον.
Σμύρνη και μεγάλα κέντρα
Η Σμύρνη θεωρούνταν από τα σπουδαιότερα εκπαιδευτικά κέντρα του μικρασιατικού ελληνισμού, με πολλά σχολεία, μαθητές, δασκάλους και έντονη πνευματική ζωή. Εκεί λειτουργούσαν σχολές που κάλυπταν από τη βασική μόρφωση έως πιο προχωρημένες σπουδές, ενώ το μορφωτικό επίπεδο των Ελλήνων της πόλης ήταν ιδιαίτερα υψηλό. Η παρουσία βιβλιοθηκών, μουσείων και μορφωτικών συλλόγων ενίσχυε ακόμη περισσότερο το εκπαιδευτικό περιβάλλον. Στη Σμύρνη γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση και το ιδιωτικό σχολείο, παράλληλα με το κοινοτικό..
Πρωτοβάθμια εκπαίδευση
Βάση της Πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης ήταν το κοινοτικό σχολείο, που αποτελούσε εξέλιξη των πρώτων σχολείων, των γνωστών παιδαγωγείων ή γραμματοδιδασκαλείων, όπου δίδασκαν οι γραμματιστές, αυτοσχέδιοι συνήθως δάσκαλοι. Γραμματοδιδασκαλεία διατηρήθηκαν σε κάποιες απομονωμένες περιοχές μέχρι το 1922.
Το κοινοτικό σχολείο διακρινόταν σε: Αρρεναγωγείο, Παρθεναγωγείο, Νηπιαγωγείο.
Τα αρρεναγωγεία ιδρύθηκαν πρώτα και ακολούθησαν αργά, αλλά σταθερά τα παρθεναγωγεία και τα νηπιαγωγεία. Τα έτη φοίτησης στα σχολεία αυτά δεν ήταν προκαθορισμένα, αλλά ποίκιλαν ανάλογα με τα οικονομικά της κοινότητας και την πολιτιστική στάθμη των κατοίκων. Μικτά δημοτικά σχολεία υπήρχαν, μόνον στις πολύ μικρές κοινότητες ή στις κοινότητες με περιορισμένους οικονομικούς πόρους.
Αρχικά στα κοινά δημοτικά σχολεία εισάγεται η αλληλοδιδακτική μέθοδος από τον Φιλιππουπολίτη Γεώργιο Κλεόβουτο το 1819, που τηρείτε σ’ όλη τη Μ. Ασία για περισσότερο από 50 χρόνια. Τα αλληλοδιδακτικά σχολεία επιβλήθηκαν για λόγους οικονομικούς, αφού στις δύο πρώτες τάξεις δίδασκαν οι μεγαλύτεροι μαθητές, αλλά και γιατί ανταποκρινόταν στις παιδαγωγικές αντιλήψεις της εποχής. Παράλληλα με την αλληλοδιδακτική μέθοδο χρησιμοποιήθηκε κι η συνδιδακτική μέθοδος, που αποσκοπούσε στη δημιουργία μικτών σχολείων, αλλά απ’ ότι γνωρίζουμε η μέθοδος αυτή χρησιμοποιήθηκε κυρίως στα σχολεία της Σμύρνης. Οι απόφοιτοι των αλληλοδιδακτικών σχολείων μπορούσαν να συνεχίσουν τη φοίτησή τους στα ελληνικά σχολεία, που αντιστοιχούσαν με τα παλαιότερα δικά μας σχολαρχεία. Κάθε ελληνική κοινότητα ανάλογα με τα οικονομικά της και τον αριθμό των μαθητών της είχε κοντά στο δημοτικό της σχολείο (αλληλοδιδακτικό ή όχι) ολόκληρο ελληνικό σχολείο (τριετές) ή μία ή δύο τάξεις του προσαρτημένες στο δημοτικό. Ωστόσο οι δάσκαλοι των ελληνικών σχολείων είχαν ανώτερη μόρφωση από τους αλληλοδιδάκτες, που συνήθως μόλις είχαν τελειώσει τη σειρά των ελληνικών μαθημάτων.
Τα αλληλοδιδακτικά σχολεία αντικαταστάθηκαν σιγά-(KOσιγά από τις αστικές σχολές, που συνήθως ήταν επτατάξιες. Τα επτατάξια αυτά δημοτικά σχολεία αντιστοιχούσαν με τα εξατάξια της ελεύθερης Ελλάδας κι έλαβαν την αρχή τους από το παράδειγμα της Κωνσταντινούπολης, όπου για πρώτη φορά εφαρμόστηκαν, σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Οι αστικές σχολές της Μ. Ασίας ήταν ένας αυτοτελής παιδευτικός κύκλος μαθημάτων, που αποσκοπούσε στην παροχή γνώσεων, την κατάρτιση σε θέματα διοίκησης των κοινοτήτων και τη δημιουργία ικανών προσώπων για το μικρεμπόριο, την καλλιέργεια των κτημάτων και την αποδοτικότερη εξάσκηση των λοιπών πρακτικών επαγγελμάτων.
Οι αστικές σχολές ήταν κυρίως αρρεναγωγεία και μόνο, όταν δεν υπήρχε στην κοινότητα παρθεναγωγείο φοιτούσαν κορίτσια σ’ αυτές. Ο χωρισμός της εκπαίδευσης των αγοριών από τα κορίτσια, ήταν ο κανόνας. Η φοίτηση στα παρθεναγωγεία ήταν μικρότερη κατά 1-3 χρόνια. Σκοπός των παρθεναγωγείων ήταν η εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας γραπτής και προφορικής, από τα κορίτσια για την πληρέστερη ένταξή τους στην εθνική κοινότητα του μικρασιατικού ελληνισμού, η παροχή βοήθειας στη μόρφωση και την αγωγή των παιδιών τους, η απόκτηση γνώσεων υγιεινής, καθαριότητας, μαγειρικής, ραπτικής, κοπτικής, κλπ.
Στη Μ. Ασία υπήρχε και ο θεσμός των νηπιαγωγείων, με ιδιαίτερο σκοπό, διαφορετικό από των δικών μας νηπιαγωγείων. Τα νήπια συμπληρώνοντας συνήθως το τέταρτο έτος της ηλικίας τους, φοιτούσαν στο νηπιαγωγείο, για να ακούν και να μαθαίνουν τα ελληνικά, που δυστυχώς είχαν χάσει οι τουρκόφωνοι γονείς τους.
Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση
Η Δευτεροβάθμια εκπαίδευση περιελάμβανε τις Κεντρικές σχολές ή Κοινοβιακά σχολεία αρρένων ή θηλέων με οικοτροφεία για τα παιδιά, που έρχονταν από την επαρχία. Οι Κεντρικές σχολές είχαν ολόκληρο ελληνικό σχολείο και τάξεις ή και πλήρες γυμνάσιο. Ιδρύονταν στις έδρες των μητροπόλεων, στις μεγάλες πόλεις, σε φημισμένα μοναστήρια ή στο κέντρο μεγάλων αγροτικών συνοικισμών.
Μετά τον κύκλο των μαθημάτων των ελληνικών σχολείων ή των ολοκληρωμένων αστικών σχολών υπήρχε το Γυμνάσιο, όπου δίδασκαν πτυχιούχοι του πανεπιστημίου Αθηνών ή ευρωπαϊκών πανεπιστημίων ή απόφοιτοι ιερατικών σχολών. Προτού να ιδρυθεί ένα γυμνάσιο δημιουργούνταν τάξεις γυμνασιακές στα ελληνικά σχολεία ή στις αστικές σχολές. Οι τρεις πρώτες γυμνασιακές τάξεις, αποτελούσαν το ημιγυμνάσιο. Μετά το γυμνάσιο υπήρχαν οι Ιερατικές Σχολές, για να μορφώνουν ιερείς και δασκάλους για τις ελληνικές κοινότητες όλης της Ανατολής. Κοντά στα ημερήσια σχολεία δημιουργήθηκαν σε πολλά μέρη της Μ. Ασίας και νυχτερινές σχολές της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης
Για την επαγγελματική αποκατάσταση των νέων είχαν ιδρυθεί και λειτουργούσαν στη Μ. Ασία πλήθος από επαγγελματικά σχολεία.
Τέλος, σε πόλεις, επαρχιακά κέντρα και μοναστήρια της Μ. Ασίας, είχαν ιδρυθεί και Ορφανοτροφεία, μέσα στα οποία λειτουργούσαν δημοτικά σχολεία για την παροχή στοιχειωδών γνώσεων στα ορφανά.
Τριτοβάθμια εκπαίδευση
Στην Τριτοβάθμια εκπαίδευση ανήκε, ως ιστορικό και συμβολικό όραμα, το Πανεπιστήμιο της Σμύρνης, με το χαρακτηριστικό λεκτικό έμβλημα «Φως εξ Ανατολών».
Εμπνευστές του Πανεπιστημίου της Σμύρνης υπήρξαν ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή. Οραματίστηκαν μαζί, όχι μόνο την απελευθέρωση της Μικράς Ασίας, αλλά τον εκπολιτισμό και την πνευματική και διοικητική άνθησή της με επίκεντρο το Πανεπιστήμιο της Σμύρνης.
Στην ιδέα του Καραθεοδωρή να ιδρυθεί ένα δεύτερο Πανεπιστήμιο στην Αθήνα, ο Βενιζέλος αντιπρότεινε η έδρα του νέου Πανεπιστημίου να είναι στη Σμύρνη, η οποία από τον Μάιο του 1919 είχε απελευθερωθεί από τον ελληνικό στρατό. Η ιδέα αυτή ενθουσίασε τον Καραθεοδωρή και αποδέχθηκε τη θέση του τακτικού καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και παράλληλα να οργανώσει το Πανεπιστήμιο της Σμύρνης, εγκαταλείποντας την αξιοζήλευτη σταδιοδρομία του σε Γερμανικά Πανεπιστήμια .
Η οργάνωση του Πανεπιστημίου του ανατέθηκε επίσημα, από τον Ύπατο Αρμοστή της Ελλάδας Αριστείδη Στεργιάδη. Η σχετική σύμβαση υπογράφηκε στις 27 Οκτωβρίου 1920. Ο Καραθεοδωρή συνέταξε το σχέδιο λειτουργίας του Πανεπιστημίου κατά το πρότυπο των αγγλοσαξονικών ιδρυμάτων, τα οποία περιλάμβαναν θεωρητικές και εφαρμοσμένες επιστήμες. Μερίμνησε για την προμήθεια των εργαστηριακών οργάνων και βιβλίων για την βιβλιοθήκη, ακόμα και για την επίπλωση του Πανεπιστημίου.
Σύμφωνα με το ιδρυτικό διάταγμα της Ύπατης Αρμοστείας το Πανεπιστήμιο θα περιελάμβανε:
- Σχολή γεωπονική και φυσικών επιστημών
- Σχολή ανατολικών γλωσσών και ανατολικού πολιτισμού
- Σχολή δημοσίων υπαλλήλων
- Σχολή εμπορική
- Σχολή χωροσταθμών και εργοδηγών
- Ανώτερο μουσουλμανικό ιεροδιδασκαλείο
- Ινστιτούτο Υγιεινής
- Δημόσια βιβλιοθήκη
Η επιλογή του καθηγητικού προσωπικού του Πανεπιστημίου έγινε από τον Ύπατο Αρμοστή Στεργιάδη, με βάση τα πρόσωπα που του υπέδειξε, ως κατάλληλα, ο Καραθεοδωρή.
Το Πανεπιστήμιο στεγάσθηκε σε ένα μεγάλο και ευρύχωρο κτίριο στο λόφο Μαχρή Μπαμπά.
Όμως, ο μοιραίος Αύγουστος του 1922 έφθασε με όλα τα γνωστά τραγικά επακόλουθά του. Το ίδρυμα δεν πρόλαβε να δεχτεί ποτέ φοιτητές. Τα γεγονότα του 1922 ανέτρεψαν οριστικά το σχέδιο. Τα εγκαίνια είχαν προγραμματιστεί για το Φθινόπωρο του 1922. Έτσι έμεινε ως ιστορικό και συμβολικό όραμα, όχι ως ενεργό πανεπιστήμιο.
Ο Καραθεοδωρή έφυγε με το τελευταίο ελληνικό πλοίο από τη Σμύρνη, και αφού πρώτα κατάφερε να φορτωθούν για την Αθήνα όλα τα βιβλία και μερικά από τα όργανα του Πανεπιστημίου, που με τόση φροντίδα είχε συλλέξει. Ήταν ο τελευταίος που κλείδωσε την κεντρική πόρτα του κτιρίου. Οι λυγμοί του συνόδευαν το γύρισμα του μεγάλου κλειδιού της πόρτας.
Η καταστροφή του 1922 δεν σήμανε μόνο τον ξεριζωμό του πληθυσμού, αλλά και τη βίαιη διακοπή ενός ιδιαίτερα ανεπτυγμένου εκπαιδευτικού και πνευματικού κόσμου. Τα σχολεία, οι δάσκαλοι, οι βιβλιοθήκες και οι θεσμοί που είχαν συγκροτήσει την παιδεία των Ελλήνων της Μικράς Ασίας χάθηκαν ή διαλύθηκαν μέσα στις συνθήκες της προσφυγιάς. Η εκπαίδευση στη Μικρά Ασία πριν από το 1922 δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως σχολική λειτουργία, αλλά ως θεμελιώδης πυλώνας του μικρασιατικού ελληνισμού.
Η καταστροφή του 1922 υπήρξε η δραματικότερη ίσως πολιτιστική διακοπή και ασυνέχεια ενός μεγάλου λίκνου της Τέχνης και της Φιλοσοφίας: Της Μικράς Ασίας, που από την αρχαιότητα αναδείχθηκε ισότιμη της μητροπολιτικής Ελλάδας.
Στην Ιωνία των Ελλήνων, το 1922, έπαψε μετά από 2.500 χρόνια να μιλιέται η γλώσσα του Ομήρου!!!!
Κυριακή Μαντενιώτου-Λυρατζοπούλου
Επικ. Καθηγήτρια Νομικής Σχολής ΔΠΘ
Πηγές:
Τα σχολεία της Σμύρνης – Νικολάου Παπαχρυσού (http://www.delfini1922.gr/mikrasiatika_13.php).
Ιστορικό και πολιτιστικό Ιστολόγιο «ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΑ» (mikrasiatwn.wordpress.com).
Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού Posted by mikrasiatwn Filed in Εικόνες από τη Μικρασία,
Δέσποινα Τραυλού, Σμύρνη, Μικρασία. Η ακμή, η εκστρατεία, η καταστροφή. Ελευθεροτυπία, Ιστορικά, εκδ. Χ.Κ. Τεγόπουλος Α.Ε.
