Η Ψυχολόγος PhD Άννα Τσιακίρη δίνει απαντήσεις στην Μαρίνα Κονδύλη για την επιρροή που έχει στη ζωή μας ο χρόνος και ο κορονοϊός, αλλά και για το πώς μπορούμε μόνοι μας να φτιάξουμε τη διάθεσή μας. Επίσης, κάνει λόγο για τις αυτοκτονίες που τα τελευταία χρόνια έχουν αυξηθεί κατακόρυφα, όπως και για το υπάρχον ταμπού περί επίσκεψης σε ψυχολόγο.
1) Δύο χρόνια μετά την εμφάνιση του κορονοϊού στις ζωές μας, πόσο έχει καμφθεί η ψυχολογία μας; Έχετε παρατηρήσει αλλαγές στη συμπεριφορά πολιτών, που δεν υπήρχαν σε τόσο μεγάλο βαθμό πριν;
Έχουν γίνει αρκετές έρευνες με σκοπό τη μελέτη των επιπτώσεων της πανδημίας λόγω COVID-19, στις οποίες συγκαταλέγονται οι οικονομικές, οι κοινωνικές, οι ιατρικές και οι ψυχολογικές. Οι αντιδράσεις των ατόμων που επηρεάζονται είτε άμεσα είτε έμμεσα από τις επιπτώσεις της πανδημίας συμπεριλαμβάνουν αγωνία, κατάθλιψη, άγχος, αϋπνία και φόβο. Σε συνδυασμό με τις οικονομικές δυσκολίες μπορεί να οδηγήσουν στην ανάπτυξη ή επιδείνωση άγχους, κατάθλιψης, χρήσης ουσιών και άλλων διαταραχών, ιδιαίτερα σε ευάλωτους πληθυσμούς. Οι κυριότερες αντιδράσεις είναι η άρνηση, ο υπερβολικός φόβος, ο θυμός, η αϋπνία, το άγχος, το μετατραυματικό στρες, οι διακρίσεις, ο στιγματισμός, η ενοχή, ο θυμός αποτελώντας ταυτόχρονα παράγοντες κινδύνου για την ανάπτυξη αρνητικής αυτοαντίληψης, αλλά και την εμφάνιση ψυχικών διαταραχών. Αξιοσημείωτες είναι και οι ψυχοκοινωνικές προεκτάσεις της νόσησης από τον ιό στον τρόπο με τον οποίο επηρέασαν τα μέλη της οικογένειας των νοσούντων, αντικατοπτρίζοντας ένα τραυματικό βίωμα. Aκόμη, η αύξηση στον αριθμό των θανάτων λόγω COVID-19 είχε ως αποτέλεσμα την αλλαγή στις πρακτικές ταφής, η οποία ανάλογα με την εθιμοτυπική παράδοση κάθε λαού έχει και διαφορετικές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία των μελών της οικογένειας.
2) Το να φροντίζει κανείς την ψυχή του, είναι πολύ σημαντικό. Δεν είναι μόνο το σώμα που χρήζει φροντίδας… Κι όμως, ακόμα και στις μέρες μας, το να επισκέπτεται κανείς ψυχολόγο θεωρείται ταμπού. Γιατί;
Γιατί να πάω σε Ψυχολόγο; Τρελός είμαι; Είναι από τις συνηθέστερες αντιδράσεις που έχει ενσωματωθεί και ριζώσει στις αντιλήψεις μας, ακόμη και εν έτει 2022. Φυσικά και όποιος απευθύνεται σε ψυχολόγο δεν είναι απαραίτητα άρρωστος. Η ανθρώπινη φύση προϋποθέτει ότι δεν είμαστε τέλειοι και όλοι μπορεί να βρεθούμε αντιμέτωποι με ένα ψυχοπιεστικό γεγονός στη ζωή μας, που να δυσκολευόμαστε να αντιμετωπίσουμε, π.χ. Σε αυτή τη φάση της ζωής μας δεν είναι αδυναμία να δεχθούμε τη γνώμη και την υποστήριξη ενός ειδικού ψυχικής υγείας. Επίσης, μία άλλη αντίσταση έγκειται στο κόστος της ψυχοθεραπείας. Σε αυτό το σημείο τίθεται το θέμα προτεραιοτήτων και συνειδητοποίησης του οφέλους της ψυχοθεραπείας. Άλλωστε πλέον υπάρχουν αρκετές δωρεάν δομές που παρέχουν υψηλού επιπέδου υπηρεσίες.
3) Κατάθλιψη: ένας όρος που κυριαρχεί τα τελευταία χρόνια στις ζωές μας. Ποια είναι τα συμπτώματά της και πώς μπορεί να θεραπευθεί;
Η κατάθλιψη αποτελεί μία συχνή ψυχική νόσο και μπορεί να επηρεάσει άτομα διαφόρων ηλικιών. Τα κύρια χαρακτηριστικά της είναι η κακή διάθεση και η απώλεια ενδιαφέροντος ή ευχαρίστησης στις καθημερινές δραστηριότητες, η οποία επιμένει για περισσότερο από δύο βδομάδες. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναφέρει ότι περίπου 322 εκατομμύρια ανθρώπους σε παγκόσμιο επίπεδο έχουν επηρεαστεί από την κατάθλιψη. Όλοι οι άνθρωποι μπορεί να νιώσουν λυπημένοι ή στενοχωρημένοι κάποια στιγμή, όμως αυτό δε σημαίνει ότι έχουν κατάθλιψη. Για τη διάγνωση απαιτείται να πραγματοποιηθεί μια σειρά εκτιμήσεων και να αποκλειστούν άλλες καταστάσεις, ιατρικές και μη, που μπορεί να εκδηλώνονται με τα ίδια συμπτώματα.
Όσον αφορά στα συμπτώματα της κατάθλιψης, να αναφέρουμε συνοπτικά τις πτυχές που μπορεί να επηρεαστούν:
Συναίσθημα: θλίψη, απάθεια, απόσυρση από αγαπημένα πρόσωπα και ενασχολήσεις, έντονη προσπάθεια για να εκτελέσει και την παραμικρή δραστηριότητα
Σκέψη: διαταραχές μνήμης, μηρυκασμός σκέψεων, ενασχόληση με συγκεκριμένα γεγονότα που επιτείνουν τις ενοχές
Συμπεριφορά: απόσυρση από δραστηριότητες, βραδύτητα κίνησης και σκέψης
Σωματικές ενοχλήσεις: άλγη, κόπωση, μείωση/αύξηση σωματικού βάρους, γαστρεντερικές ενοχλήσεις, διαταραχές ύπνου
Σχέσεις: απόσυρση, διαταραχές σε σημαντικές σχέσεις της ζωή του, έλλειψη ευχαρίστησης από την επικοινωνία με άλλους
Για τη θεραπεία της απαιτείται ο συνδυασμός φαρμακευτικής αγωγής και ψυχοθεραπείας, μια διαδικασία που χρειάζεται αρκετό χρόνο και υπομονή τόσο από τον ίδιο τον ασθενή όσο και από τους οικείους του/της.
4) Τι θα μπορούσε να λειτουργήσει ως βάλσαμο για την ψυχή κάποιου; Είναι η αγάπη; Ο ήλιος και η θάλασσα; Η μουσική;
Στην ψυχολογία αυτό αναφέρεται ως ψυχική ανθεκτικότητα, δηλαδή η ικανότητα ενός ατόμου να ξεπεράσει δύσκολες καταστάσεις και να βγει πιο δυνατό μέσα από αυτές. Αποτελεί συνδυασμό γνωστικών και συμπεριφορικών επιλογών για να ανακαλύψουμε λύσεις και εναλλακτικές επιλογές, όταν προκύπτουν προβλήματα. Δεν αποτελεί ένα χαρακτηριστικό προσωπικότητας, που είτε έχουμε, είτε όχι, αλλά μια δυναμική διαδικασία διαμόρφωσης της σκέψης μας. Επιτυγχάνεται μέσα από ένα δίκτυο επιλογών και στάσεων ζωής, μέσα από τις οποίες μπορούμε συνεχώς να τη βελτιώνουμε. Αναφέρω ενδεικτικά κάποιες από αυτές. Η ενίσχυση της επικοινωνίας αποτελεί βασικό συστατικό για την ψυχική μας υγεία και το δίκτυο υποστήριξης είναι απαραίτητο σε περιόδους δυσκολιών. Η φροντίδα του εαυτού μας, μέσω των διατροφικών επιλογών, της σωματικής άσκησης, της ενίσχυσης των δραστηριοτήτων ψυχαγωγίας, του ποιοτικού ελεύθερου χρόνου και της επαφής με τη φύση. Η υγιής αυτοκριτική, το να βάζω στόχους και να εξελίσσομαι καλλιεργεί τον θετικό τρόπο σκέψης και δράσης.
5) Μπορεί να αποφευχθεί μια αυτοκτονία; Ο περίγυρος του ανθρώπου που βρίσκεται σε απόγνωση, είναι ικανός να αντιληφθεί την ψυχική του κατάσταση και να προλάβει να τον σώσει;
Η αυτοκτονία αποτελεί ένα παγκόσμιο πρόβλημα που παίρνει όλο και μεγαλύτερες διαστάσεις. Τα τελευταία 45 χρόνια οι δείκτες αυτοκτονίας αυξήθηκαν σε όλο τον κόσμο κατά 60%, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. Συγκαταλέγεται ανάμεσα στις τρεις κύριες αιτίες θανάτου και εκτιμάται ότι κάθε χρόνο οι θάνατοι λόγω αυτοκτονίας είναι περισσότεροι από τους θανάτους που οφείλονται σε τροχαία ατυχήματα. Ο άνθρωπος που προσπαθεί να αυτοκτονήσει νιώθει απελπισμένος και εγκλωβισμένος στα προβλήματά του, τα οποία αδυνατεί να διαχειριστεί. Η αυτοκτονία εκφράζει την επιθυμία του να ξεφύγει από μια ζωή που τη βιώνει δυσβάσταχτη.
Για τον λόγο αυτό υπάρχουν δομές εξειδικευμένες στην πρόληψη της αυτοκτονίας, όπως η τηλεφωνική γραμμή 1018, και συστήνουν τρόπους διαχείρισης μιας τέτοιας κρίσης. Να αναφέρω ενδεικτικά κάποιες βασικές κατευθυντήριες οδηγίες που συστήνονται:
Να αντιμετωπίζετε πάντα με σοβαρότητα μια τέτοια δήλωση
Να προσπαθήσετε να αντιμετωπίσετε με ηρεμία την κατάσταση για να μην κλιμακωθεί
Ακούστε με προσοχή και σεβασμό όσα αναφέρει, χωρίς να κάνετε επικρι
τικά ή υποτιμητικά σχόλια
Ενισχύστε το άτομο να μιλήσει για τις σκέψεις και τα συναισθήματά του και εκφράστε του ότι ανησυχείτε γι αυτό
Αν ένα άτομο σας αναφέρει τις αυτοκτονικές του σκέψεις, να απευθυνθείτε άμεσα σε ειδικό ή και στην αστυνομία, ιδιαίτερα αν είναι κάτοχος όπλου
6) Ο χρόνος τελικά λειτουργεί θεραπευτικά ή αγχωτικά; Πώς τον εκλαμβάνει κανείς; Μπορεί άραγε να τον «κουμαντάρει»;
Η εξέλιξη της τεχνολογίας και της επιστήμης επέτρεψε στον άνθρωπο να μπορεί να υπολογίζει με ακρίβεια τον χρόνο και να τον ορίζει με ρολόγια, αλλά όχι να τον καθορίζει και να τον καθοδηγεί. Έχουμε μάθει να μετράμε τη ζωή μας με βάση το χρόνο, αποδίδοντας του ταυτόχρονα και μία σχετικότητα. Η λαϊκή ρήση «Ο χρόνος είναι γιατρός» άραγε λειτουργεί; Αυτό που γιατρεύει ο χρόνος είναι ο έντονος πόνος μετά από ένα τραύμα, καθώς σε αφήνει να πάρεις απόσταση από αυτό που σε πλήγωσε και να ξανα-σκεφτείς πάνω σε πράγματα και καταστάσεις. Η θεραπεία λοιπόν δεν έγκειται στο να ξεχάσεις ό,τι σε πόνεσε, αλλά να αναστοχαστείς και να διαμορφώσεις το παρόν και το μέλλον σου με βάση τα βιώματά σου, ακόμη και αν σε πόνεσαν. Αυτό που είμαστε είναι η συνέχεια της ιστορίας μας, ολόκληρης, και αυτή καθορίζει και ποιοι θα γίνουμε.
Στο θέμα αν λειτουργεί αγχωτικά, θα έλεγα πως έχουμε μάθει να κυνηγάμε τον χρόνο, καθώς τον έχουμε συνδέσει με κέρδος και δεν εισάγουμε την έννοια της απόλαυσης.
Προσπαθούμε να χωρέσουμε πολλά καθήκοντα σε μία μέρα, να κάνουμε περισσότερα πράγματα σε μία ώρα και να προλάβουμε deadlines. Κάποιες φορές νιώθουμε ότι ο χρόνος μας πιέζει επίμονα, ασταμάτητα ακόμα και όταν δεν υπάρχει αντικειμενική βιασύνη, δημιουργώντας ένα μόνιμο άγχος. Αυτό μπορεί να μεταβληθεί, αν καταφέρουμε να εισάγουμε ποιοτικές παραμέτρους στην εκτίμηση του χρόνου, αντιμετωπίζοντάς τον ως αγαθό.
