Το νομικό καθεστώς που διέπει την ναυσιπλοΐα στα Στενά, άλλαξε πολλές φορές – Από την Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή το 1774, στη Συνθήκη της Λωζάνης το 1927 και απ’ εκεί στη Συνθήκη του Μοντρέ το 1936, που ισχύει μέχρι σήμερα – Οι όροι της σύμβασης αποτελούν μόνιμη πηγή διαμάχης μεταξύ Ρωσίας και Τουρκίας
Όταν αναφερόμαστε στα «Στενά», εννοούμε τα Στενά των Δαρδανελίων, τα Στενά του Βοσπόρου και τη Θάλασσα του Μαρμαρά.
Το συνολικό τους μήκος είναι περίπου 330 χιλιόμετρα και, λόγω της γεωγραφικής τους θέσης, είναι μια από τις νευραλγικότερες περιοχές της ευρύτερης Βαλκανικής Χερσονήσου.
Πάντοτε δε, αποτελούσαν και αποτελούν σημείο τριβής καθώς δίνουν την δυνατότητα διέλευσης πλοίων από τη Μαύρη Θάλασσα στη Μεσόγειο και αντίστροφα.
Η Θάλασσα του Μαρμαρά είναι μια κλειστή θάλασσα που χωρίζει την Ευρώπη από την Ασία. Καλύπτει όλη τη θαλάσσια περιοχή από την Καλλίπολη μέχρι τη Νικομήδεια σε έκταση 11.350 χλμ² . Το συνολικό ανάπτυγμα της ευρωπαϊκής ακτής της είναι περίπου 130 μίλια, ενώ της ασιατικής ακτής περίπου τα 300 μίλια.
Τα Στενά των Δαρδανελίων έχουν μήκος 70 χιλιόμετρα και πλάτος 1300 – 2000 μέτρα.
Τα Στενά του Βοσπόρου έχουν μήκος 31 χιλιόμετρα και πλάτος 770 – 1500 μέτρα. Διέρχονται, κάθε χρόνο από αυτά, περισσότερα από 50.000 πλοία τα οποία αναγκάζονται να αλλάζουν 12 φορές πορεία με στροφές που φθάνουν τις 80 μοίρες και ταχύτητες που πέφτουν και στα 7 μίλια. Τα στοιχεία αυτά τα κατατάσσουν σε ένα από τα πιο επικίνδυνα ναυτικά περάσματα του κόσμου.
Η Τουρκία από 1ης Ιουλίου 1994, έθεσε σε ισχύ κανονισμό (Maritime Traffic Regulations for the Straits) για τη ναυσιπλοΐα στα Στενά που της έδινε το δικαίωμα, για θέματα προστασίας του περιβάλλοντος, να αρνείται τη διέλευση πλοίων ή να τα κλείνει. Άλλωστε, αυτός ήταν ο λόγος που γέννησε τότε και την ιδέα κατασκευής του πετρελαιαγωγού Μπουργκάς – Αλεξανδρούπολη.
Μετά από διεθνείς αντιδράσεις και εκ του γεγονότος ότι αυτός κανονισμός δεν είχε υιοθετηθεί αρμοδίως από τον ΙΜΟ (Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό), η Επιτροπή Ναυτικής Ασφάλειας του Οργανισμού, το Νοέμβριο του 1994, υιοθέτησε ομόφωνα (συμπεριλαμβανομένης και της Τουρκίας) νέους Κανόνες και Συστάσεις για τα Στενά (Resolution A.827 – Rules and Recommendation on Navigation through the Strait of Istanbul, Strait of Cannakale and the Marmara Sea). Ωστόσο, η Τουρκία δεν κατάργησε τον Κανονισμό της 1ης Ιουλίου 1994, και το Μάιο του 1999 η Επιτροπή έκλεισε προσωρινά το θέμα, αναλαμβάνοντας η Τουρκία την υποχρέωση να ενημερώνει την Επιτροπή για τις οποιεσδήποτε εξελίξεις.
Για την ιστορία, αναφέρουμε τις δυο πιο πολύνεκρες συγκρούσεις πλοίων που συνέβησαν στα Στενά. Το Δεκέμβριο του 1960 με 28 νεκρούς και το Νοέμβριο του 1979 με 42 νεκρούς. Η πιο πρόσφατη, έγινε στις 22 Ιουλίου 2015, μεταξύ δύο τουρκικών φορτηγών πλοίων, όπου βυθίστηκε το ένα και έχασε τη ζωή του ένας ναυτικός.
Το νομικό καθεστώς που διέπει τη ναυσιπλοΐα στα Στενά, άλλαξε πολλές φόρες στο διάβα του χρόνου.
Ξεκίνησε με τη Συνθήκη του Κιουτσούκ –Καϊναρτζή (1774).
Μετά τον Α’ Παγκόσμιο πόλεμο, έγινε προσπάθεια να αλλάξει με τη Συνθήκη των Σεβρών (1920), η οποία όμως δεν εφαρμόστηκε ποτέ.
Με τη Συνθήκη της Λοζάννης (Ιούλιος 1923) ορίστηκε, μεταξύ άλλων, πως η διέλευση των πλοίων θα ήταν ελεύθερη, ενώ μια Διεθνής Επιτροπή θα επιτηρούσε την τήρηση των συμφωνιών.
Η Συνθήκη του Μοντρέ (Convention Regarding the Regime of the Turkish Straits) που ισχύει από το 1936 μέχρι και σήμερα, περιέχει ιδιαίτερα πολύπλοκες ρυθμίσεις ως προς τη διέλευση των αλλοδαπών πλοίων, που δίνουν στην Τουρκία το δικαίωμα, ως παράκτιο κράτος, να κάνει το δικό της παιχνίδι.
Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) που τέθηκε σε ισχύ το Νοέμβριο του 1994, για το θέμα των Στενών Διεθνούς Ναυσιπλοΐας (άρθρο 35 παρ. γ) αναφέρει ότι «δεν θίγεται το νομικό καθεστώς τους όπου η διέλευση ρυθμίζεται από ισχύουσες διεθνείς Συμβάσεις που ισχύουν από μακρού και που ειδικά αφορούν τέτοια στενά». Συνεπώς η Συνθήκη του Μοντρέ παραμένει σε ισχύ χωρίς περαιτέρω τροποποιήσεις.
Τα κυριότερα σημεία της είναι :
Αναγνωρίζεται η ελευθερία διέλευσης όλων των εμπορικών πλοίων σε καιρό ειρήνης
Αναγνωρίζεται η ελευθερία διέλευσης όλων των πολεμικών πλοίων σε καιρό ειρήνης κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις όπως, η προειδοποίηση των Τουρκικών Αρχών αλλά με χρονικούς περιορισμούς και ανάλογα με τον τύπο του πλοίου και τις τεχνικές προδιαγραφές του
Σε περίοδο πολέμου, αν η Τουρκία είναι εμπόλεμη, η διέλευση πολεμικών πλοίων είναι στην κρίση της Τουρκίας. Εάν είναι ουδέτερη, αναγνωρίζεται το δικαίωμα διέλευσης μόνο των πολεμικών πλοίων των ουδετέρων.
Η διέλευση των πολεμικών πλοίων των εμπολέμων γενικά απαγορεύεται αλλά επιτρέπεται κατ’ εξαίρεση, η διέλευση πλοίων που εκτελούν αποστολή κατ’ εντολή της Κοινωνίας των Εθνών (σήμερα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ).
Οι όροι της σύμβασης για χρόνια, αποτέλεσαν πηγή διαμάχης, κυρίως όσον αφορά τη διέλευση πολεμικών πλοίων της Ρωσίας. Υπήρξαν αντεγκλήσεις σχετικά με τη νομιμότητα διέλευσης ορισμένων τύπων πολεμικών πλοίων και η Τουρκία επανειλημμένα παραβίασε τη Συνθήκη κατά το δοκούν.
Η ένταση στις σχέσεις Ρωσίας και Τουρκίας, με φόντο την κατάρριψη από τους Τούρκους ρωσικού βομβαρδιστικού στη Συρία, κοντά στα σύνορα με την Τουρκία, έφερε τα Στενά στο προσκήνιο και άνοιξε τη συζήτηση αναθεώρησης της Συνθήκης του Μοντρέ και της ελεύθερης διέλευσης όλων των πλοίων.
Ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου Ν. Πεσκόφ, όταν κυκλοφόρησαν φήμες για πιθανή πρόθεση της Τουρκίας να κλείσει τα Στενά για να εμποδίσει ή να καθυστερήσει την ροή ρωσικών εφοδίων στην Συρία, στις 26 Νοεμβρίου 2015, έκανε την ακόλουθη δήλωση :
«Καλούμε την Τουρκία να απέχει από οποιαδήποτε μονομερή πράξη παραβίασης των διεθνών κανόνων ελευθερίας της ναυσιπλοΐας μέσω των Στενών του Βοσπόρου».
Μια τέτοια κίνηση από την πλευρά της Τουρκίας, είναι φυσικό να έχει αλυσιδωτές ενέργειες από την πλευρά της Ρωσίας για την οποία μια τέτοια ενέργεια ισοδυναμεί απλά με casus belli.
Τα τύμπανα του πολέμου μάλλον άρχισαν να ηχούν και στη γειτονιά μας.
ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ
Υποναύαρχος Λ.Σ (ε.α)
