Home / Κοινωνια / ΟΤΑΝ Η ΘΡΑΚΙΚΗ ΓΗ ΧΑΡΙΖΕ ΤΗΝ ΕΥΦΟΡΙΑ

ΟΤΑΝ Η ΘΡΑΚΙΚΗ ΓΗ ΧΑΡΙΖΕ ΤΗΝ ΕΥΦΟΡΙΑ

Στους Αρχαίους κατοίκους, εκατομμύρια χρόνια πριν, έως τον 6ο Αιώνα μ.Χ. – Μια σημαντική έρευνα του Φιλόλογου Καθηγητού κ. Ιωάννη Ζαμπούκη για την Αρχαία Θράκη, που πρέπει να συνεχισθεί

Μαστόδοντας (paleoimperia.ru)

* Ερώτηση: κ. Ζαμπούκη, δεν θα παραξενευτούν πολλοί, όταν ακούσουν ότι Φιλόλογοι ασχολούνται με την έρευνα του φυσικού περιβάλλοντος της αρχαίας Θράκης;

Φαίνεται πιθανό, ωστόσο δεν θα έχουν απόλυτα δίκιο για πολλούς λόγους. Πρώτον όλοι όσοι ασχολούνται επιστημονικά με την περιβαλλοντική εκπαίδευση αναγνωρίζουν πλέον την αναγκαιότητα διεπιστημονικής προσέγγισης του περιβάλλοντος και στα Σεμινάρια που πραγματοποιούνται την ενθαρρύνουν· δεύτερον σε πανελλήνια Συνέδρια της Φιλοσοφίας Καθηγητές Πανεπιστημίου, Φιλόλογοι και Φιλόσοφοι, παρουσίασαν και ανέλυσαν ΑΕ κείμενα με απόψεις αρχαίων φιλοσόφων, π.χ.του Πλάτωνα, Αριστοτέλη σε θέματα περιβάλλοντος,οικολογίας,περιβαλλοντικήςηθικής,κ.α.·τρίτον,όπωςγνωρίζουμε,ο Οικουμενικός Πατριάρχης, κ.κ. Βαρθολομαίος, είναι πολύ ευαισθητοποιημένος σε σύγχρονα θέματα περιβάλλοντος, έχει κάνει εισηγήσεις σε Συνέδρια με περιβαλλοντικό αντικείμενο· επίσης έχουμε ακούσει Θεολόγους και υπήρξαν διδακτορικές διατριβές που αναφέρονται στη σχέση Ορθοδοξίας και φυσικού περιβάλλοντος. Δηλαδή όλοι αυτοί δεν είχαν δικαίωμα λόγου στα περιβαλλοντικά και οικολογικά ζητήματα; Συνεπώς πρέπει να υπερβούμε μια παλαιά αντίληψη ότι τέτοιο δικαίωμα έχει μόνο ο χημικός, ο βιολόγος, ο γεωλόγος, ο  παλαιοντολόγος των οποίων η γνώμη οπωσδήποτε έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, και επίσης να δεχθούμε ότι για την προστασία του περιβάλλοντος άποψη οφείλει  να  έχει  και να την εκφράζει  και ο  φιλόλογος, ο θεολόγος, ο φυσικός, ο γεωγράφος. 

* Ερώτηση: Πώς  δουλέψατε πάνω  στις  πληροφορίες των αρχαιοελληνικών και λατινικών  πηγών;    

Πρώτη ευθύνη, ίσως και η μεγαλύτερη, ήταν η εξασφάλιση της δυνατότητας πρόσβασης στα κείμενα των χιλιάδων αρχαίων συγγραφέων μέσω πολυήμερων επισκέψεων σε βιβλιοθήκες, όπως του Σπουδαστηρίου της Κλασικής Φιλολογίας στη  Φιλοσοφική  Σχολή  Θεσσαλονίκης, και η αναζήτηση του συνόλου των πληροφοριών που υπάρχουν στα αρχαία κείμενα, ενώ το δεύτερο βήμα ήταν μια πρώτη αξιολόγηση της σπουδαιότητας των πληροφοριών από περιβαλλοντικής απόψεως·τρίτο βήμα η ταξινόμηση των πληροφοριών σε θεματικές ενότητες σχετικές με την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, τη δομή ενός βιβλίου με περιβαλλοντικό θέμα και τους στόχους του βιβλίου· δηλαδή έπρεπε να εντοπιστούν πληροφορίες για τη φύση και να τις διασταυρώσουμε, ώστε τελικά να είναι αληθείς και έγκυρες, επίσης τυχόν εκπαίδευση των κατοίκων σε θέματα περιβάλλοντος, οικολογικές σχέσεις, π.χ. αν τα έλη του δέλτα επηρέαζαν την υγεία του κλίματος και των κατοίκων του Δορίσκου, αν η αποξήρανση των ελών των Φιλίππων μετέβαλε το κλίμα, αν η προσέγγιση της Αίνου ιδίως από τον ανατολικό βραχίονα του Έβρου επηρέαζε το μικροκλίμα της· ακόμη τυχόν περιβαλλοντικά προβλήματα και τρόπους αντιμετώπισης, π.χ. συνεχής πρόσχωση του λιμανιού της Αίνου και η αντιμετώπισή της με την κατασκευή λιμενοβραχίονα, διαμορφωθείσες αξίες σχετικές με το περιβάλλον,π.χ. η Ιεροποίηση και η προστασία του. Τέλος, έπρεπε να αναζητηθούν πληροφορίες που αφορούν στις προσχώσεις του ποταμού, την πρόσχωση του θαλάσσιου κόλπου της Αίνου, το κλίμα, τη χλωρίδα, τη συνολική πανίδα (ορνιθοπανίδα, ζωοπανίδα, ιχθυοπανίδα). Έτσι, αρχικά, δηλαδή για  τους ιστορικούς  χρόνους, κάνοντας πρωτογενή εργασία, επισκεπτόμενος ταυτόχρονα αρκετά μουσεία του Εξωτερικού είτε αρχαιολογικά, όπως της Αίνου, Αδριανούπολης, Κωνσταντινούπολης, Φιλιππούπολης, είτε Παλαιοντολογικά,όπως της πόλης Asenovgrad της Βουλγαρίας, και αργότερα, δηλαδή για  τους προϊστορικούς  χρόνους, αξιοποιώντας  την όποια βιβλιογραφία και συνεργαζόμενος με Καθηγητές Πανεπιστημίων, όπως ο κ.Ε.Βελιτζέλος, Καθηγητής Γεωλογίας/ Γεωπεριβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αθηνών, η κ.Ε. Τσουκαλά, Καθηγήτρια Γεωλογίας του Α.Π.Θ. και η κ.Α.Τσορλίνη, Αγρoνόμος-Τοπογράφος Μηχανικός του Α.Π.Θ., τους  οποίους  ευχαριστώ και δημόσια, προέκυψε εκ του μηδενός μια εμπεριστατωμένη καταγραφή και ανάλυση του συνόλου των περιβαλλοντικών χαρακτηριστικών του ποταμού Έβρου και του δέλτα και όμοιά της δεν υπάρχει για άλλο αρχαιοελληνικό δέλτα ποταμού.

* Ερώτηση: Ποια μπορεί να είναι η συμβολή των αρχαίων κειμένων στην Περιβαλλοντική Εκπαίδευσή μας;

Αν κανείς μελετήσει αυτά ως πηγές άντλησης περιβαλλοντικών και οικολογικών πληροφοριών και ως πηγές γνώσης της  Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης που διέθεταν οι αρχαίοι πρόγονοί μας και αξιοποιήσει αυτά σωστά, τότε η συμβολή τους στην Περιβαλλοντική Εκπαίδευση μπορεί να είναι σημαντικότατη. Ένα πρώτο παράδειγμα αποτελούν τα δύο γραφέντα βιβλία για το δέλτα του Έβρου στην αρχαιότητα, αφού η συγγραφή τους βασίστηκε «εν πολλοίς» στα αρχαία κείμενα και στόχοι τους ήταν η περιγραφή των στοιχείων του φυσικού περιβάλλοντος, ο εντοπισμός των αναπτυσσόμενων οικολογικών σχέσεων και η  γνωστοποίηση της εκπαίδευσης των κατοίκων του Έβρου σε θέματα του περιβάλλοντος. Αναφέρω μερικά επιπρόσθετα παραδείγματα από τα αρχαία κείμενα: ο Σοφοκλής εφιστά την προσοχή στην καταπόνηση της γης από τη συνεχή καλλιέργεια, ο Ξενοφώντας θίγει το θέμα της βελτίωσης της ποιότητας των εδαφών και της εκπαίδευσης των κατοίκων στη δενδροφύτευση, ενώ ο Πλάτωνας προβληματίζεται για τις σημειούμενες καταστροφές του δασικού οικοσυστήματος της Αττικής, τη διάβρωση του εδάφους της και την επικινδυνότητα των έντονων βροχοπτώσεων· ο Θεόφραστος προβάλλει τις αλλαγές του κλίματος λόγω της ανθρώπινης δραστηριότητας, ενώ για τον Αριστοτέλη η αλληλεπίδραση κλίματος και οργανισμού επιδρά στο μέγεθος, στον τρόπο ζωής του, π.χ. οι όνοι στην πολύ κρύα, χειμερινή Θράκη· ο Σόλωνας καθιέρωσε αμοιβές για εξόντωση των πολλών λύκων της Αθήνας· τέλος ο Ησίοδος, επιθυμώντας υγιεινά, ποτάμια οικοσυστήματα στην περιοχή καταγωγής του, προβάλλει στο έργο του την απαγόρευση της μόλυνσης των ποταμών από τα απόβλητα των πόλεων, ενώ στον Πλούταρχο οι  άρχοντες επέβλεπαν ώστε να μη σκορπίζονται στους δρόμους των πόλεων οποιαδήποτε απόβλητα που όχι μόνο υποβάθμιζαν το περιβάλλον, αλλά και το καθιστούσαν ανθυγιεινό.

* Ερώτηση: Αφού τα αρχαία κείμενα μπορούν να συμβάλουν στην Περιβαλλοντική Εκπαίδευσή μας, αξιοποιούνται επαρκώς;

Η απάντηση είναι αρνητική και οι αιτίες της μη αξιοποίησής τους γνωστές. Η θέση της έννοιας “περιβάλλον” στα  νομοθετήματα  για τα αρχαιοελληνικά κείμενα της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, στα Αναλυτικά προγράμματα, στους νόμους, στις οδηγίες  διδακτέας  ύλης και στους  σκοπούς  των  φιλολογικών  μαθημάτων, τα  οποία περιλαμβάνουν στη διδασκαλία τους Α.Ε. κείμενα, είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Ο κύριος σκοπός της διδασκαλίας της  αρχαίας  ελληνικής  γλώσσας  και  γραμματείας είναι η  απόκτηση  ικανότητας ερμηνείας των κειμένων, η εκμάθηση γραμματικών και συντακτικών φαινομένων, ακόμη η ιδεολογική και η πραγματολογική, η πολιτιστική και η αισθητική ανάλυση των κειμένων. Αναφορικά με την ιστορία της Α΄ Λυκείου που  αναφέρεται σε ΑΕ κείμενα, υπάρχει μια αντίληψη ανάλυσης των ιστορικών γεγονότων που αναζητά αφορμές, αίτια, διδάγματα, συνέπειές τους και πλήθος άλλων στοιχείων, εκτός βέβαια από τις περιβαλλοντικές συνέπειες. Για παράδειγμα, κανείς  από  τους  συγγραφείς των εκάστοτε σχολικών εγχειριδίων δεν ασχολήθηκε ποτέ με τις τεράστιες και οδυνηρές  περιβαλλοντικές επιπτώσεις  είτε της εκστρατείας του Ξέρξη εναντίον της Ελλάδας είτε του Πελοποννησιακού πολέμου, γεγονότα τα οποία οδήγησαν εκτός των άλλων σε αποψίλωση της γεωργικής και δασικής χλωρίδας της Ελληνικής γης. Έτσι και οι διδάσκοντες τα ΑΕ κείμενα εκπαιδευτικοί της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης δεν ασχολούνται με τα περιβαλλοντικά προβλήματα που συνεπάγονται τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα και προφανώς αυτοί είναι άμοιροι ευθυνών, αφού άλλοι είναι οι υπαίτιοι της μη σύνδεσης της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης με τη διδασκαλία των Α.Ε. κειμένων.

* Ερώτηση: Με βάση τα αρχαία κείμενα ποια εικόνα έχετε για την αξία του φυσικού περιβάλλοντος της αρχαίας Θράκης;  

Το Ολιγοκαινικό δάσος του Έβρου με σπάνια απολιθώματα φοίνικα, σεκόγιας, κανέλας, καφέας, μπαμπού, προγονικής μορφής αμπέλου, έλατου, δρυός, κυπαρισσιού, πεύκου, καλόκεδρου, κ.α., μολονότι ακόμη δεν είναι πολύ γνωστό, αφού δεν έχει υψηλή  επισκεψιμότητα και την απαιτούμενη  προβολή, εντούτοις περιλαμβάνει την παλαιότερη Ελληνική χλωρίδα, είναι αρχαιότερο του πολύ γνωστού, απολιθωμένου δάσους της Λέσβου και το καλύτερο του κόσμου νοτίως των Άλπεων! Όσον αφορά στους  ιστορικούς χρόνους η περιβαλλοντική εικόνα που έχω για τη δασική χλωρίδα με κάνει πολύ περήφανο ως θράκα για πολλούς  λόγους με πρώτο τις φυσικές καλλονές. Η Θράκη, καθ’ ομολογίαν της ελληνικής αρχαιότητας, έχει δύο όμορφα βουνά, τη Ροδόπη και τον Αίμο, και ο Μέγας Κωνσταντίνος αρχικά σκόπευε να ορίσει ως πρωτεύουσα του Ανατολικού κράτους τις πηγές του Στρυμόνα, Νέστου και Έβρου, γοητευμένος από το έξοχο φυσικό περιβάλλον των πηγών των παραπάνω ποταμών: τα παρθένα δάση και η ναυπηγήσιμη ξυλεία της Ροδόπης, ανθοστόλιστη η Ροδόπη στη δυτική όχθη του Νέστου, πλήρες ωραίων εκλεκτών ρόδων το λεκανοπέδιο των Φιλίππων και της Δραβησκού (σήμερα Δράμα)· οι πελεκάνοι κινούνται μεταξύ Στρυμόνα και δέλτα Δούναβη, οι γερανοί μεταξύ Στρυμόνα, Νέστου, Έβρου έως τις λιμνοθάλασσες της Προποντίδας και οι κύκνοι στο δέλτα Έβρου. Έπειτα οι πεδιάδες είναι πολύ εύφορες. Λόγω του φυσικού περιβάλλοντος έγιναν μήλον έριδος μεταξύ Θρακών και Αθηναίων, Λακεδαιμονίων, Μακεδόνων πόλεις της πεδιάδας του Στρυμόνα: Αμφίπολη, Ηϊόνα, Φίλιπποι, Οισύμη, Γαληψός, Δράβησκος, Δάτος, Νεάπολη, Σκαπτή ύλη, Πίστυρος, Πέρνη.Η πεδιάδα μεταξύ Αμφίπολης, Μυρκίνου, Δραβησκού και Στρυμόνα ήταν πάρα πολύ εύφορη, παρήγαγε καρπούς πολλούς, ποικίλους· η Αμφίπολη, εμπορείον για την προμήθεια σίτου και άλλων προϊόντων, π.χ. ναυπηγήσιμη ξυλεία, χρυσός και άργυρος, ήταν πολύ εύφορη και λόγω σπάνιας παραγωγικότητας διεκδικήθηκε από Αθηναίους, Λακεδαιμονίους και Μακεδόνες. Πολύ εύφορη ήταν και η πεδιάδα του Έβρου, ενώ η γη της θρακικής Χερσονήσου, όπου βρίσκεται η γνωστή Καλλίπολη, ήταν ευφορότατη, γονιμότατη, εξαιρετική για σπορά. Η θρακική γη είχε τις πλουσιότερες πεδιάδες με δημητριακούς καρπούς, περιγράφεται ως αμπελόεσσα, πολύδωρος, εύκαρπος, εύφορος πάνυ και καλή και χάριζε ευτυχία στους  κατοίκους της. Η γονιμότητά της, η αγροτική παραγωγή δυο φορές ετησίως, η αειφορία τελούσαν «υπό τη θεϊκή προστασία!!».Από τα καλύτερα θρακικά κρασιά ο εξαίρετος οίνος της Ισμάρου, της Θάσου, της Βίβλου, της Ακάνθου. Η μισή εισαγόμενη ποσότητα σιτηρών στην Αττική προερχόταν από τη Θράκη, ενώ Θράκη, Πόντος, Ασσυρία, Αίγυπτος, Λιβύη, Σικελία ανήκαν στις πιο φημισμένες σιτοφόρες χώρες. Τον μεγάλο πλούτο των θρακών βασιλέων από την πώληση γεωργοκτηνοτροφικών προϊόντων μαρτυρούν τα χρυσά-αργυρά νομίσματά τους, ενώ την οικονομική δύναμη των Οδρυσών η φράση του Θουκυδίδη:«….ώστε  επί  μέγα η βασιλεία ήλθεν ισχύος …». 

Στον Έβρο προ εκατομμυρίων ετών έζησαν διάφορα είδη άγριας πανίδας: συγκεκριμένα, δεινοθήρια στο Δορίσκο, μαστόδοντες στο Ορμένιο και τα Δίκαια, ρινόκεροι στην περιοχή Φυλακτού-Λαγυνών, ανθρακοθήρια στην Αλεξανδρούπολη, Ορεστιάδα, Πλάτη, Κυπρίνο, χοιρολοφόδοντες στα Δίκαια, τραγοπόρτακες στην περιοχή Δικαίων-Πάλλης, γαζέλες-αντιλόπες στα Δίκαια, ελάφια στο Κουφόβουνο, ιππάρια στην περιοχή Δικαίων-Πάλλης, κ.α..Η άγρια πανίδα της Θράκης κατά τους ιστορικούς χρόνους περιελάμβανε βίσωνες, άγριους ταύρους που θηρεύονταν στον Όρβηλο και το Νέστο, αρκούδες, λύγκες στο Παγγαίο, ζαρκάδια, ελάφια, κ.α. στη Ροδόπη και τον Αίμο, αγριογούρουνα στο Νέστο και τον Έβρο. Παράλληλα, το «Δέλτα της Θράκης», όπου η αποικία Βυζάντιον, έχοντας τεράστιο ζωικό κεφάλαιο, εξασφάλισε στους πεινασμένους Μυρίους «…σιτάρι αφθονότατο, κριθάρι, τρόφιμα αφθονότατα, άφθονα φαγητά και ποτά, άφθονο ψωμί και κρασί,2600 βόδια,14.000 πρόβατα, όση γη ήθελαν, εισοδήματα κατ’ έτος πολύ περισσότερα απ’ όσα είχαν μέχρι τότε, μισθό, ……!».

Στη θάλασσα του Έβρου κατά τους προϊστορικούς χρόνους διαβιούσε μια μεγάλη ποικιλία ιχθυοπανίδας από την οποία ενδεικτικά αναφέρουμε: φάλαινες,καρχαρίες,ρέγγες,στρείδια,μύδια,κοχύλια,αχινοί,αχιβάδες,σαλιγκάρια,κυδώνια,κάβουρες, κοράλλια, μαλάκια, κ.α..Στους ιστορικούς χρόνους με την πλούσια ιχθυοπανίδα του δέλτα και του θρακικού πελάγους, π.χ. δελφίνια,παλαμίδες,θύννοι,κολιοί,σκουμπριά,οξύρυγχοι,μύδια,κ.α.,ηθράκη εφοδιάζει τους Έλληνες και το εξωτερικό εμπόριο γίνεται προσοδοφόρο. Τέλος, ελκυστικό έγινε και το πλούσιο υπέδαφος, είτε μέταλλα, όπως χρυσός ,χαλκός, άργυρος, σίδηρος, είτε εκλεκτά μάρμαρα, όπως της Θάσου, της Προκοννήσου. Σύμφωνα με τους αρχαίους συγγραφείς «η δυστυχία απ’ όλη την Ελλάδα», δηλαδή οι πρώτοι μετανάστες, «μαζεύτηκε αρχικά στη θρακική Θάσο», απ’ όπου αργότερα πέρασε στα θρακικά παράλια, ενώ πολλές φορές Αθηναίοι στρατηγοί, π.χ. Ιφικράτης, Χαρίδημος, μολονότι αποστέλλονταν από την Αθήνα στη Θράκη για να πολεμήσουν τους θράκες βασιλείς, όμως λόγω δελεασμού τους από τις ευκαιρίες γρήγορου πλουτισμού στην πλούσια Θράκη οι στρατηγοί αυτοί σταματούσαν τον πόλεμο και γίνονταν γαμβροί-σύμμαχοι των Θρακών βασιλέων!! Από τα παραπάνω ίσως να προκύπτει και η ανάγκη ίδρυσης ενός Κέντρου προς διερεύνηση του πλούσιου φυσικού περιβάλλοντος της αρχαίας Θράκης, της οικολογίας και της αειφορίας. 

Ζαμπούκης  Ιωάννης

Φιλόλογος