- της Κυριακής Γιαλαμά
Δεν είμαι κριτικός κινηματογράφου. Και δεν σκοπεύω να γίνω. Τα άρθρα μου δεν ασχολούνται με πλάνα, φωτισμούς ή ερμηνείες, αλλά με εκείνο που συμβαίνει έξω από την οθόνη: στον δημόσιο λόγο, στις κοινωνικές αντιδράσεις, στις πολιτικές αναγνώσεις που γεννά κάθε πολιτισμικό γεγονός.
Από αυτήν τη σκοπιά -και μόνο- προσεγγίζω την ταινία «Καποδίστριας» του Γιάννη Σμαραγδή. Μια ταινία που, πριν ακόμη κριθεί αισθητικά, πρόλαβε να σηκώσει θόρυβο, αντιπαραθέσεις, ενθουσιασμούς και απαξιώσεις, λες και δεν παρακολουθούμε απλώς μια ιστορική αφήγηση, αλλά έναν καθρέφτη που επιμένει να μας δείχνει όσα θα προτιμούσαμε να μη δούμε.
Δεν είναι τυχαίο που η ταινία «Καποδίστριας» προβάλλεται σήμερα. Όχι γιατί ο ελληνικός κινηματογράφος ανακάλυψε ξαφνικά την Ιστορία, αλλά γιατί η κοινωνία μοιάζει να επιστρέφει -με πείσμα σχεδόν αυτοκαταστροφικό- στα ίδια πολιτικά αδιέξοδα. Ο Ιωάννης Καποδίστριας δεν εμφανίζεται στη μεγάλη οθόνη ως μουσειακό έκθεμα· εμφανίζεται ως ενοχλητική υπενθύμιση.
Ο πρώτος Κυβερνήτης του ελληνικού κράτους δεν δολοφονήθηκε απλώς. Απορρίφθηκε. Απορρίφθηκε γιατί προσπάθησε να οικοδομήσει κράτος εκεί όπου κυριαρχούσαν φατρίες· κανόνες εκεί όπου βασίλευε η ιδιοτέλεια· δημόσιο συμφέρον εκεί όπου το «δικό μας» προηγούνταν πάντα του «κοινού».
Η ταινία του Σμαραγδή, ανεξαρτήτως των κινηματογραφικών της επιλογών, φωτίζει αυτή ακριβώς τη σύγκρουση: όχι ανάμεσα σε πρόσωπα, αλλά ανάμεσα σε δύο ασύμβατες αντιλήψεις πολιτικής. Η μία βλέπει την εξουσία ως ευθύνη. Η άλλη ως λάφυρο.
Ο Καποδίστριας της ταινίας δεν είναι ο εύπεπτος, χαρισματικός ηγέτης που αγαπά το κοινό. Είναι μοναχικός, αυστηρός, συχνά αντιδημοφιλής. Και αυτό ακριβώς τον καθιστά επικίνδυνο. Όχι μόνο τότε. Και σήμερα. Διότι το πολιτικό του ήθος -η επιμονή στη θεσμική συγκρότηση, στην παιδεία, στη διοίκηση, στη λογοδοσία- παραμένει βαθιά ξένο σε μια κοινωνία που εξακολουθεί να συγχέει την ελευθερία με την ασυδοσία και τη δημοκρατία με τη συναλλαγή.
Η ταινία, άθελά της ίσως, θέτει ένα σκληρό και επίκαιρο ερώτημα: Θέλουμε πράγματι κράτος ή απλώς θέλουμε το κράτος να μας ανήκει;
Η κοινωνικοπολιτική αξία του «Καποδίστρια» δεν βρίσκεται στη βιογραφική αναπαράσταση, αλλά στη σύγκριση. Στο τι ήμασταν, τι θα μπορούσαμε να είχαμε γίνει και -κυρίως- στο τι εξακολουθούμε να αρνούμαστε να γίνουμε.
Ο Καποδίστριας δεν δολοφονείται μόνο στο Ναύπλιο. Δολοφονείται κάθε φορά που ο δημόσιος λόγος απαξιώνει τη θεσμικότητα, κάθε φορά που η πολιτική μετατρέπεται σε πελατειακό παζάρι, κάθε φορά που η ευθύνη θεωρείται αφέλεια.
Και επειδή, όπως πάντα, δεν λείπουν όσοι σπεύδουν να δηλώσουν ότι «θα μπορούσαν να τα πουν καλύτερα», ότι «θα έκαναν μια άλλη ταινία», ότι «ο Καποδίστριας άξιζε διαφορετική προσέγγιση», η Ιστορία -και όχι ο κινηματογράφος-απαντά με τη γνωστή της ειρωνεία: Ιδού, πεδίον δόξης λαμπρόν.
Κυριακή Γιαλαμά
Εκπαιδευτικός
