- του Πέτρου Γ. Αλεπάκου
Η σημερινή Αλεξανδρούπολη είναι μια από τις νεότερες πόλεις της Ελλάδος. Η αστική της συγκρότηση άρχισε ουσιαστικά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, όταν οι Ανατολικοί Σιδηρόδρομοι έφτασαν στην περιοχή και δημιούργησαν έναν νέο συγκοινωνιακό και εμπορικό κόμβο. Πριν από τον σιδηρόδρομο δεν υπήρχε εκεί οικισμός. Υπήρχε όμως το παλαιότερο οθωμανικό τοπωνύμιο Dedeağaç, που αποδόθηκε στα ελληνικά ως Δεδεαγατς.
Η πιο γνωστή τοπική παράδοση το συνδέει με έναν μουσουλμάνο ερημίτη, έναν «Ντεντέ», ο οποίος υποτίθεται ότι ζούσε κάτω από μια μεγάλη δρυ. Η ιστορία είναι γοητευτική, αλλά η ιστορική της τεκμηρίωση παραμένει ασαφής.
Η οθωμανική γραφή του ονόματος είναι دهده آغاج – Dedeağaç. Το ağaç σημαίνει «δέντρο», ενώ το dede σημαίνει «γέροντας» ή «παππούς». Στο θρησκευτικό και μυστικιστικό λεξιλόγιο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, dede μπορούσε επίσης να δηλώνει έναν σεβάσμιο θρησκευτικό άνδρα ή δερβίση. Επομένως, η ονομασία μπορεί γλωσσικά να αποδοθεί ως «το δέντρο του γέροντα» ή, σε θρησκευτικό πλαίσιο, «το δέντρο του Ντεντέ».
Αυτό όμως δεν αποδεικνύει ότι υπήρξε συγκεκριμένος δερβίσης από τον οποίο πήρε το όνομα η περιοχή. Για μια τέτοια υπόθεση θα απαιτούνταν πρωτογενής μαρτυρία που να συνδέει συγκεκριμένο πρόσωπο με συγκεκριμένο τόπο.
Η παράδοση βέβαια αυτή δεν γεννήθηκε σε ένα ιστορικά άσχετο περιβάλλον. Στην ευρύτερη περιοχή υπήρχαν πράγματι τεκέδες και δερβίσηδες. Γνωστοί ήταν ο τεκές της Μάκρης και ο τεκές στην περιοχή των Λουτρών, κοντά στην Τραϊανούπολη. Ο Εβλιγιά Τσελεμπή, που πέρασε από τη Θράκη τον 17ο αιώνα, περιγράφει δερβίσηδες στην περιοχή και παρέχει πολύτιμες πληροφορίες για τη λειτουργία αυτών των χώρων. Οι τεκέδες δεν ήταν απλώς τόποι θρησκευτικής άσκησης. Λειτουργούσαν συχνά ως ξενώνες και χώροι φιλοξενίας ταξιδιωτών, ιδιαίτερα σε έναν τόπο που βρισκόταν κοντά στην αρχαία Εγνατία οδό. Η παρουσία λοιπόν αυτή καθιστά κατανοητή τη δημιουργία ενός θρύλου γύρω από έναν «Ντεντέ». Δεν αποτελεί όμως απόδειξη ότι ο συγκεκριμένος Ντεντές υπήρξε.
Η ιστορική εξέλιξη του 19ου αιώνα περιπλέκει ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Το 1826 ο σουλτάνος Μαχμούτ Β’ κατάργησε το σώμα των Γενιτσάρων και παράλληλα προχώρησε στη διάλυση του μπεκτασικού τάγματος, που είχε στενή σχέση μαζί τους. Πολλοί τεκέδες κατασχέθηκαν, εγκαταλείφθηκαν ή καταστράφηκαν και αρκετοί δερβίσηδες εκτοπίστηκαν.
Επομένως, εάν υπήρχε παλαιότερα κάποιος δερβίσης που συνδεόταν με την περιοχή του Δεδέαγατς, η εξαφάνιση των τεκέδων θα μπορούσε να έχει σβήσει τα υλικά ίχνη της παρουσίας του. Θα περίμενε όμως κανείς να έχει απομείνει κάποια αναφορά σε οθωμανικά έγγραφα, βακουφικά κατάστιχα ή περιηγητικές μαρτυρίες. Μια τέτοια μαρτυρία δεν έχει μέχρι σήμερα παρουσιαστεί.
Ο Αχιλλέας Σαμοθράκης, γράφοντας το 1897 με το ψευδώνυμο Σαρπηδών, αναφέρει ότι «λέγεται» πως εκεί όπου βρισκόταν ο φάρος ασκήτευε κάτω από μια γηραιά δρυ ένας Οθωμανός ερημίτης, στον οποίο οφειλόταν η ονομασία της πόλης. Η λέξη «λέγεται» είναι εδώ καθοριστική. Ο συγγραφέας καταγράφει μια προφορική παράδοση και όχι ένα τεκμηριωμένο ιστορικό γεγονός.
Ο Α. Ποιμενίδης, σε μεταγενέστερη αφήγηση, περιγράφει επίσης τον Ντεντέ ως ερημίτη και μιλά για ένα καντήλι που έκαιγε κάτω από μια βελανιδιά. Συνδέει μάλιστα την παράδοση με τους τεκέδες της Μάκρης και των Λουτρών και υποθέτει ότι ο ερημίτης ίσως βοηθούσε ναυαγούς ή ταξιδιώτες. Η αφήγηση αυτή εξηγεί με παραστατικό τρόπο τη σύνδεση του «Ντεντέ» με το δέντρο. Δεν προσφέρει όμως την αναγκαία πρωτογενή απόδειξη.
Τα τελευταία χρόνια επιχειρήθηκε να συνδεθεί η παράδοση με μια παλιά φωτογραφία, η οποία φέρεται να απεικονίζει τον τάφο του Ντεντέ στην παραλία, περίπου στο ύψος του σημερινού Νομαρχείου. Η ερμηνεία αυτή δεν είναι ασφαλής. Δεν είναι βέβαιο ότι το αντικείμενο της φωτογραφίας είναι τάφος· θα μπορούσε να πρόκειται και για πηγάδι ή άλλη κατασκευή. Ακόμη όμως και αν επρόκειτο για τάφο, η εικόνα δεν θα αρκούσε για να ταυτοποιήσει τον νεκρό. Το σημαντικότερο είναι ότι δεν έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα παλαιότερη ελληνική, οθωμανική ή ευρωπαϊκή γραπτή μαρτυρία που να αναφέρει συγκεκριμένο τάφο δερβίση στο σημείο και να τον συνδέει με την ονομασία Dedeağaç. Η απουσία τέτοιας μαρτυρίας δεν αποδεικνύει ότι ο τάφος δεν υπήρξε. Δεν επιτρέπει όμως να παρουσιάζεται η παράδοση ως αποδεδειγμένη ιστορία.
Οι ευρωπαϊκές περιηγητικές μαρτυρίες του 19ου αιώνα φωτίζουν μια άλλη πλευρά του ζητήματος. Ο Adolf Werthner, επισκεπτόμενος την περιοχή κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του σιδηροδρόμου, περιγράφει εκτεταμένα δάση και ίχνη της αρχαίας Εγνατίας. Ο Henry Fanshawe Tozer, στο «The Islands of the Aegean» (1890), χαρακτηρίζει το Dede-agatch δημιούργημα της σιδηροδρομικής γραμμής και σημειώνει ότι πριν από την επιλογή της θέσης για τον σταθμό δεν υπήρχε εκεί ουσιαστικός οικισμός.
Οι μαρτυρίες αυτές επιβεβαιώνουν ότι το τοπίο ήταν ακόμη έντονα δασώδες όταν άρχισε να γεννιέται η νέα πόλη. Αυτό δεν αποδεικνύει την προέλευση του ονόματος, αλλά κάνει απολύτως πιθανή την ύπαρξη χαρακτηριστικών μεγάλων δέντρων που θα μπορούσαν να λειτουργούν ως τοπωνυμικά σημεία αναφοράς.
Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση. Δεν είναι γλωσσικά ακριβές να αποδίδεται το Dedeağaç ως «δάσος γηραιών δρυών». Το ağaç σημαίνει «δέντρο», όχι «δάσος», ούτε ειδικά «δρυς». Μπορεί όμως να υποτεθεί ότι η ονομασία αναφερόταν σε ένα χαρακτηριστικό παλαιό δέντρο.
Επομένως η ιστορικά ασφαλής διατύπωση είναι πιο περιορισμένη: γνωρίζουμε τη σημασία των δύο συνθετικών της ονομασίας, αλλά δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα το συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός που γέννησε το τοπωνύμιο. Η απάντηση δεν θα πρέπει να αναζητηθεί στις μεταγενέστερες αφηγήσεις αλλά στις παλαιότερες οθωμανικές πηγές. Το αποφασιστικό ερώτημα είναι: πότε εμφανίζεται για πρώτη φορά γραπτώς το Dedeağaç και πώς περιγράφεται τότε ο τόπος;
Η αναζήτηση οθωμανικών φορολογικών και διοικητικών καταστίχων, ιδιαίτερα των tahrir defterleri, θα μπορούσε να αποδειχθεί καθοριστική. Αν το τοπωνύμιο εντοπιστεί σε πηγή αρκετούς αιώνες πριν από την κατασκευή του σιδηροδρόμου, μαζί με αναφορά σε δέντρο, τεκέ, βακούφι ή κάποιο πρόσωπο, τότε θα έχουμε πραγματικό στοιχείο για την προέλευσή του.
Μέχρι τότε, ο Ντεντές της δρυός παραμένει ένας γοητευτικός θρύλος της τοπικής μνήμης. Η ιστορία του ονόματος είναι τελικά και η ιστορία του ίδιου του τόπου. Το Dedeağaç προϋπήρχε της πόλης. Ο σιδηρόδρομος δημιούργησε τον νέο οικισμό και τον μετέτρεψε μέσα σε λίγες δεκαετίες σε σημαντικό λιμάνι και εμπορικό κέντρο. Το παλιό τοπωνύμιο, όμως, παρέμεινε μέχρι το 1920, όταν η πόλη μετονομάστηκε σε Αλεξανδρούπολη. Μαζί του διασώθηκε και ο θρύλος του άγνωστου Ντεντέ.
Μέχρι να εμφανιστεί αυτή η παλαιότερη γραπτή μαρτυρία, η ιστορία οφείλει να κρατήσει ανοιχτά όλα τα ενδεχόμενα. Και αυτό είναι ίσως το πιο γοητευτικό στοιχείο του παλιού Δεδεαγατς: μια πόλη που γεννήθηκε από τον σιδηρόδρομο εξακολουθεί να φέρει στο όνομά της ένα μυστήριο που προϋπήρχε της ιδίας. Ή μήπως το έδωσαν οι Οθωμανικές αρχές στα Σουλτανικά παραχωρητήρια των εκτάσεων στις εταιρίες του Βαρώνου Χιρς;
Πέτρος Γ. Αλεπάκος
Δικηγόρος-Συγγραφέας
Αλεξανδρούπολη – Σεπτέμβριος 2026
