Τότε Δεδέαγατς, στις 3-11-1922, σαν χθες…
- του Βασιλείου Ναζλή
Είναι γνωστό ότι μετά την κατάρρευση του μετώπου στη Μικρά Ασία στα τέλη Αυγούστου του 1922, οι υποχωρούσες ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις διεκπεραιώθηκαν στα ελληνικά νησιά.
Εκεί συγκεντρώθηκαν αρκετές δυνάμεις, αλλά και πολλοί πρόσφυγες που ακολούθησαν, με την απελπισία φωλιασμένη μέσα στην ψυχή τους.
Εκεί, στις 11 Σεπτεμβρίου 1922, ξέσπασε επαναστατικό κίνημα, με αρχηγούς τους άξιους και γενναίους πολεμιστές, συνταγματάρχες Νικόλαο Πλαστήρα και Στυλιανό Γονατά και αντιπλοίαρχο Δημήτριο Φωκά.
Η επαναστατική εξέγερση προέκυψε από τη γενική κατακραυγή εναντίον των υπευθύνων του μικρασιατικού ολέθρου, της στρατιωτικής συντριβής και της καταστροφής, και εξ αυτού της προσφυγιάς του εκεί ελληνικού στοιχείου.
Τα επαναστατικά στρατεύματα επιβιβάστηκαν σε εμπορικά πλοία και, με συνοδεία πολεμικών, έφθασαν στην Αθήνα στις 13-9-1922. Η κυβέρνηση παραιτήθηκε και επιβλήθηκε η παραίτηση του βασιλιά Κωνσταντίνου και η άνοδος στον θρόνο του γιου του Γεωργίου Β΄.
Το επαναστατικό αυτό κίνημα δεν ήταν παρά ένα ξέσπασμα, για να ικανοποιηθεί το εθνικό αίτημα για κάθαρση στις κρίσιμες στιγμές που ακολούθησαν την… καταστροφή.
Πολλά έχουν καταγραφεί για τις τότε ακρότητες, αυθαιρεσίες και απόπειρες προβολής προσωπικών φιλοδοξιών.
Πολλές συσκέψεις έγιναν ανάμεσα σε ακραία και μετριοπαθή στοιχεία, αλλά τελικά πολλά κατέληξαν σε υπερβολή. Η επανάσταση αυτή επιβλήθηκε αμαχητί.
Το παρόν δεν έχει πρόθεση για αναλύσεις, αλλά η επανάσταση επικράτησε γιατί η ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΓΩΔΙΑ συνήγειρε συνειδήσεις, που τη θεώρησαν ισοδύναμη με την Άλωση της Κωνσταντινούπολης.
Ο κατατρεγμένος ελληνικός πληθυσμός, με τη μαζική φυγή του, δημιούργησε μια πρωτόγονη και αφόρητη κατάσταση για όλους.
Η περιοχή του Έβρου, η δυτική πλευρά του ποταμού, η ήδη για μας από τις 14 Μαΐου 1920 ελεύθερη ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΑΚΗ, δέχθηκε μεγάλο όγκο εξαθλιωμένων Ελλήνων προσφύγων της Θράκης και της Μικράς Ασίας.
Η Αλεξανδρούπολη, το τότε Δεδέαγατς, μια καινούργια πόλη που είχε ζωή μόνο 50 χρόνων, δέχτηκε δυσανάλογα μεγάλο αριθμό προσώπων, που θα μπορούσαν να παραμείνουν και να… επιβιώσουν στις απόλυτα δύσκολες συνθήκες.
Οι κάτοικοί της, γηγενείς και πρόσφυγες, αντιμετώπιζαν σωρεία δυσεπίλυτων προβλημάτων και καθημερινά εξέφραζαν τη δυσαρέσκεια και την οργή τους για τους όποιους εθνικά υπεύθυνους για την όλη κατάσταση που διαμορφώθηκε.
Έτσι, στις 3 Νοεμβρίου 1922, πραγματοποιήθηκε ογκωδέστατο συλλαλητήριο κατά των ενόχων της εθνικής συμφοράς.
Στο συλλαλητήριο συμμετείχε πλήθος κόσμου, γηγενών και προσφύγων.
Στο βήμα μίλησαν τρεις ομιλητές, που όμως διακόπτονταν συνεχώς από το θορυβώδες συγκεντρωμένο πλήθος με συνθήματα: «ΚΡΕΜΑΛΑ ΣΤΟΥΣ ΠΡΟΔΟΤΕΣ, ΘΑΝΑΤΟΣ ΣΤΟΥΣ ΕΝΟΧΟΥΣ».
Στο τέλος διαβάστηκε ψήφισμα, που παραδόθηκε στον νομάρχη για την επαναστατική επιτροπή.
Ψήφισμα
Οι κάτοικοι της Αλεξανδρούπολης, με τους 20.000 πρόσφυγες Ανατολικής Θράκης και Μικράς Ασίας που διαμένουν εδώ, με την ευκαιρία της δίκης των ενόχων της μεγάλης εθνικής συμφοράς, συγκεντρώθηκαν σε πάνδημο συλλαλητήριο και ψήφισαν τα παρακάτω:
1.- Διατρανώνουν αισθήματα απείρου σεβασμού και ευγνωμοσύνης προς τη Σωτήρια Επανάσταση, τίθενται στο πλευρό της και είναι πρόθυμοι να υποβληθούν σε κάθε θυσία για την επικράτηση του εθνοσωτήριου προγράμματός της·
2.- Διαδηλώνουν τη φρίκη και τον αποτροπιασμό τους για τις φθονερές αποκαλύψεις της εξεταστικής επιτροπής, με τις οποίες γίνεται ολοφάνερη η εγκληματική ενοχή των νεκροθαφτών της Μεγάλης Ιδέας·
3.- Απευθύνουν θερμή παράκληση προς τον Πρόεδρο και τα μέλη του Έκτακτου Στρατοδικείου, όπου συγκεντρώνονται τα βλέμματα ολόκληρου του Ελληνισμού, ως προς θεϊκή Νέμεση, για να καταφέρει τον βαρύ πέλεκυ της δικαιοσύνης, αδυσώπητα και αμείλικτα, στους σφαγιαστές του Έθνους και τους ολετήρες του Εθνικού Μεγαλείου, που μεσουρανούσε·
4.- Αξιούν, απαιτούν και θέλουν την καταδίκη σε θάνατο όλων των ενόχων της εθνικής συμφοράς, από την προδοσία της Ανατολικής Μακεδονίας και εδώ·
5.- Την παραπομπή σε δίκη του εκθρονισθέντος βασιλέα και του αδελφού του Νικολάου, ως φυγάδων του εχθρού, ολετήρων του Έθνους και ληστών του δημοσίου ταμείου·
6.- Την καταδίκη των βουλευτών εκείνων που ψήφισαν αποζημιώσεις και αναθηματικές στήλες σε προδότες και λιποτάκτες·
7.- Τη σε θάνατο καταδίκη των ανίκανων μεράρχων, στρατηγών και διοικητών μονάδων που οδήγησαν τα παιδιά μας στη σφαγή·
8.- Την εις θάνατο καταδίκη όλων εκείνων των δημοσιογράφων που πωλούσαν τη συνείδησή τους σε ξένες προπαγάνδες και με τον έκφυλο τύπο τους δηλητηριάζουν τη λαϊκή ψυχή·
9.- Τη δήμευση της περιουσίας των καταδίκων και τη διάθεσή της στους αναπήρους πολέμου και στα θύματα της νέας προπαγάνδας·
10.- Υποβάλλουν το παρόν ψήφισμα στη Νομαρχία Έβρου, με την παράκληση να το διαβιβάσει προς το Υπουργικό Συμβούλιο, την επαναστατική επιτροπή, τον πρόεδρο του έκτακτου στρατοδικείου και σε όλον τον αθηναϊκό τύπο.
Η Επιτροπή
Π. Λεφάκης, Α. Παπακωστής, Ζ. Λεφάκης, Ι. Κρητικός, Μ. Σαμοθράκης, Ι. Αποστολίδης, Κ. Καρύδης, Ι. Κλεανθίδης, Κ. Δανιήλ, Κλ. Παναγιώτου, Κ. Ορφανός (πρόεδρος ομοσπονδίας επαγγελματιών Αδριανούπολης), Γ. Αποστολίδης (ταμίας δημογεροντίας Αδριανούπολης), Γ. Κυπουρίδης (δήμαρχος Βρύσης Ανατολικής Θράκης).
Υστερόγραφο
1.- Το παρόν μάς βάζει σε αναστοχασμό και επιστροφή στα τότε τραγικά εθνικά γεγονότα και στις επιπτώσεις τους, που πλήγωσαν την εθνική αξιοπρέπεια και προβληματίζουν πάντα, άσχετα αν διαδραματίστηκαν πριν από 104 χρόνια! Τα γεγονότα εκείνα και το κείμενο του ψηφίσματος μάς δίνουν τις τραγικές στιγμές που βίωσαν τότε, και ΕΙΝΑΙ ΠΛΕΟΝ… ΙΣΤΟΡΙΑ!
2.- Το ψήφισμα το αλίευσα από την εφημερίδα ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, της 8-11-1922.
Βασίλειος Ναζλής
Υποστράτηγος ΕΛ.ΑΣ ε.α.
