Πώς δημιουργήθηκε η Αλεξανδρούπολη – Η αρχή έγινε το 1870, όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία αποφάσισε να ενώσει με σιδηροδρομική γραμμή την Αδριανούπολη με τη θάλασσα του Θρακικού Πελάγους
- Του Παναγιώτη Κουσίδη
Το «Τίνος Είσαι;» αναφέρεται στον αυτοπροσδιορισμό της 3ης και 4ης γενιάς των ανθρώπων που δημιούργησαν και διαμόρφωσαν την πόλη της Αλεξανδρούπολης. Το πρόγραμμα ερευνά πώς μέσα από τις καθημερινές ιστορίες, τα ακούσματα και τις μνήμες των προγόνων τους οι νέοι της πόλης γνωρίζουν την ιστορία της πληθυσμιακής ή της εθνοτικής ομάδας στην οποία ανήκουν και στο πώς διαμορφώνουν την ατομική και συλλογική τους ταυτότητα.
Σκοπός του προγράμματος είναι οι νέοι της Αλεξανδρούπολης, οι απόγονοι των πρώτων κατοίκων και των προσφύγων που δημιούργησαν την πόλη, μέσω προσωπικής τους εμπλοκής, να γνωρίσουν τόσο τα κοινά, όσο και τα διαφορετικά χαρακτηριστικά της ποικιλομορφίας των πολιτισμών που ενυπάρχουν στην πόλη στην οποία ζουν. Στόχος μας είναι, μέσω της αναβίωσης του πολιτισμικού παρελθόντος του, να εμπλακούν προσωπικά με την έννοια της προσφυγιάς και να κατανοήσουν τις κοινές ιστορίες που ενώνουν όσους αναγκάζονται να αφήσουν τις πατρογονικές τους εστίες λόγω της βίας, των συρράξεων και της οικονομικής εξαθλίωσης.
Με τη χρήση της φωτογραφίας, των βίντεο-μαρτυριών, της μουσικής, και των εκπαιδευτικών προγραμμάτων επιθυμούμε οι νέοι της πόλης να αναστοχαστούν επάνω στην έννοια της ταυτότητας, του προσφυγικού τραύματος και στη σημασία της διατήρησης της μνήμης και της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Με το παραχθέν υλικό, δημιουργήθηκε μια εικαστική έκθεση η οποία πραγματοποιήθηκε στο χώρο του Αρχαιολογικού Μουσείου Αλεξανδρούπολης από τις 13 Αυγούστου έως και τις 30 Σεπτεμβρίου 2021.
- ΠΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΕ Η ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗ;
Η πόλη ξεκίνησε να δημιουργείται το 1870, όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία αποφάσισε να ενώσει με σιδηροδρομική γραμμή την Αδριανούπολη με τη θάλασσα του Θρακικού Πελάγους. Ως τότε το μεγάλο λιμάνι της περιοχής ήταν στην γειτονική μας Αίνο, αλλά λόγω των επιχωματώσεων του ποταμού Έβρου το λιμάνι σταδιακά έκλεινε.
Έτσι λοιπόν, χρίστηκε αρχικά το λιμάνι και στη συνέχεια τα πλοία μετέφεραν το τροχαίο υλικό που χρειαζόταν για να κατασκευαστεί και ο σιδηρόδρομος. Από τότε και ως το 1920 η Αλεξανδρούπολη ήταν μια πολυεθνική πόλη με τους πρώτους κατοίκους της να είναι Έλληνες, Τούρκοι, Αρμένιοι, Βούλγαροι, Εβραίοι και Φραγκολεβαντίνοι, οι οποίοι ήρθαν στην πόλη για να εργαστούν.
Το 1920, όταν η Θράκη ελευθερώθηκε και ενσωματώθηκε στον εθνικό κορμό της Ελλάδας, οι περισσότεροι Τούρκοι και Βούλγαροι εγκατέλειψαν την πόλη. Το 1922 ξεκίνησαν να φθάνουν στην Αλεξανδρούπολη πρόσφυγες από την Βόρεια και Ανατολική Θράκη, τη Μικρά Ασία και τον Πόντο, ο λόγος ήταν η ανταλλαγή των πληθυσμών που προέβλεπε η Συνθήκη της Λωζάνης. Από τους χιλιάδες ανθρώπους που έφτασαν τότε, εγκαταστάθηκαν μόνιμα στην πόλη πάνω από 6.000 πρόσφυγες, διπλασιάζοντας έτσι τον τότε αριθμό κατοίκων της.
Οι μεγαλύτεροι πληθυσμοί προσφύγων που έφτασαν στην Αλεξανδρούπολη ήταν από την Αίνο, την Ανατολική Ρωμυλία, το Κάραγατς και την Αδριανούπολη, την Καππαδοκία, την Απολλωνιάδα, τη Χιλή, τον Πόντο, μαζί τους ήρθαν και οι Σαρακατσάνοι, οι οποίοι ήταν νομάδες στην ευρύτερη περιοχή της Θράκης.
Τη δεκαετία του 1960 ξεκίνησε το φαινόμενο της αστυφιλίας, δηλαδή οι κάτοικοι των γύρω αγροτικών περιοχών, αλλά και από όλο τον νομό Έβρου ξεκίνησαν να κατοικούν μόνιμα στην Αλεξανδρούπολη αυξάνοντας ως το 1990 τον αριθμό των κατοίκων της στους 37.000 περίπου. Από το 1992 και μετά, υπάρχει ένα δεύτερο κύμα προσφύγων-παλιννοστούντων μεταναστών από τις Δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης που εγκαταστάθηκαν μόνιμα στην Αλεξανδρούπολη, αλλά και μέτοικοι από την ενδοχώρα του Έβρου. Από τα στοιχεία της τελευταίας απογραφής του 2011 γνωρίζουμε ότι ο πληθυσμός της πόλης φτάνει τους 73.000 κατοίκους.
- Η ΕΡΕΥΝΑ
Το «Τίνος Είσαι;» μελέτησε τις 12 κύριες εθνοπολιτισμικές ομάδες οι οποίες δημιούργησαν την Αλεξανδρούπολη και διαμόρφωσαν τον πολιτισμό της από το 1870 έως το 1945 περίπου.
Ένα μέλος της κάθε ομάδας, μας αφηγήθηκε τις μνήμες που έχει από τους προγόνους του αλλά και ποιες ιστορίες και γεγονότα ήταν σημαντικά γι’ αυτό. Ο κοινός παρονομαστής των μαρτυριών ήταν ότι οι μνήμες πολλές φορές είναι επιλεκτικές και οι άνθρωποι θέλουν να θυμούνται την «ηρωική» πλευρά των προγόνων τους, καθώς επίσης και η περηφάνια που νοιώθουν για την καταγωγή τους. Αυτό είναι φυσικό να συμβαίνει γιατί έχουμε άγνοια του διαφορετικού πολιτισμού που μπορεί να φέρει κάποιος συνάνθρωπός μας. Το πρότζεκτ είχε αυτόν ακριβώς το σκοπό. Να δείξουμε ότι ο κάθε πολιτισμός του κάθε ανθρώπου είναι σημαντικός και είναι επιβεβλημένο να τον αποδεχτούμε, να τον σεβαστούμε και να τον διατηρήσουμε.
Φωτογραφήσαμε επίσης μέλη των εθνοπολιτισμικών κοινοτήτων με παραδοσιακά ρούχα, τα περισσότερα από τα οποία αποτελούν οικογενειακά κειμήλια. Επίσης φωτογραφήσαμε τοπία του αστικού και αγροτικού ιστού της Αλεξανδρούπολης και τέλος συλλέξαμε αρχειακό υλικό (οικογενειακές φωτογραφίες και έγγραφα). Για το πρόγραμμα κινήσαμε ένα μεγάλο δίκτυο ανθρώπων, σε αυτό πήρανε μέρος εθελοντικά 70 άτομα και 11 σωματεία και πολιτιστικοί σύλλογοι.
- ΒΑΣΙΚΟΙ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ
Συμεών Χατζηλίδης – Φωτογραφία, Έρευνα, Οργάνωση Παραγωγής
‘Αννα Παρασκευίδου – Φωτογραφία, Επικοινωνία Έργου
Βασίλης Καραφυλλίδης – Βίντεο, Μοντάζ
Βασίλης Δαλκαβούκης – Ακαδημαϊκή Επίβλεψη
Παναγιώτης Στουπιάδης – Μουσική
Αγνή Καραγιάννη – Υλοποίηση Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων
ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΣΥΝΤΑΚΤΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ: θα υπογραμμίσω τη φράση κλειδί «Έτσι λοιπόν, χτίστηκε αρχικά το λιμάνι και στη συνέχεια τα πλοία μετέφεραν το τροχαίο υλικό για να κατασκευαστεί και ο σιδηρόδρομος». Με αυτή τη λογική και ιστορική συνάφεια και συνέπεια συμπεραίνουμε ότι «αρχικά» χτίστηκε το λιμάνι και στη συνέχεια ο σιδηρόδρομος. Διότι πώς θα μπορούσε να κατασκευαστεί ο σιδηρόδρομος, εάν δεν υπήρχε το βαρύτατο και ογκωδέστατο τροχαίο υλικό, το οποίο μόνο μέσω θαλάσσης θα μπορούσε να φθάσει στο λιμάνι του Ντεντέαγατς;
Toύτου δοθέντος, θα πρέπει οι ερευνητές της ιστορίας της Αλεξανδρούπολης να αναθεωρήσουν την άποψή τους ότι «Αλεξανδρούπολη – Εν αρχή ην ο Σιδηρόδρομος». Θα μπορούσε, λόγου χάρη, να διατυπωθεί η φράση «Αλεξανδρούπολη – Εν αρχή ην το Λιμάνι και ο Σιδηρόδρομος.
