Τα πολιτεύματα στην αρχαία Ελλάδα

• του Παναγιώτη Κουσίδη

Πολίτευμα ονομάζεται το πολιτειακό καθεστώς μιας χώρας. Πιο συγκεκριμένα αποτελεί το σύνολο των κανόνων που ρυθμίζουν την άσκηση της εξουσίας σε ένα κράτος. Από την αρχαιότητα κιόλας, οι άνθρωποι προσπαθούσαν να οργανωθούν σε ένα πολιτειακό καθεστώς για να μπορούν να έχουν μια καλύτερη και μια πιο άνετη ζωή.

Μπορούμε να παρατηρήσουμε έντονες πολιτειακές αλλαγές μέσα στο πλαίσιο της πόλης-κράτος της αρχαίας Αθήνας. Εκεί είμαστε σε θέση να κατανοήσουμε το ευρύ φάσμα των κοινωνικών αλλαγών που θα παίξουν άλλοτε έναν ευεργετικό και άλλοτε έναν αποθαρρυντικό ρόλο ως προς τους πολίτες. Απεναντίας, στην πόλη της αρχαίας Σπάρτης κυριαρχούσε το πολίτευμα της βασιλείας. Μέχρι και την πτώση της πόλης αρκετούς αιώνες αργότερα, η Σπάρτη είχε δύο βασιλείς, τους οποίους πλαισίωναν κυρίως τα σώματα των πέντε Εφόρων, της Απέλλας και της Γερουσίας. Από την άλλη πλευρά, στην βόρεια Ελλάδα υπήρχε μια τεράστια ποικιλία φύλων, τα οποία με το πέρασμα του χρόνου ανέπτυξαν και αυτά τον θεσμό της βασιλείας, τον οποίο διατήρησαν στην συνέχεια για μεγάλο χρονικό διάστημα. Αντιπροσωπευτικά παραδείγματα αποτελούν τα βασίλεια της αρχαίας Μακεδονίας και της Ηπείρου.

Συγκεκριμένα η Αθήνα αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της αρχαιότητας όσον αφορά την εναλλαγή των πολιτευμάτων της. Με απλά λόγια, η πολιτειακή πορεία της Αθήνας, είναι η εξής: 1.Βασιλεία – 2. Αριστοκρατία – 3. Ολιγαρχία – 4. Τυραννία – 5. Δημοκρατία. Πια αναλυτικά: 

1. Βασιλεία: 

Αποτελεί το αρχαιότερο πολίτευμα. Ο ανώτατος άρχοντας ήταν ο βασιλιάς, του οποίου το αξίωμα ήταν καθαρά κληρονομικό. Επιπροσθέτως, υπήρχε μία ποικιλία σωμάτων γύρω από τον βασιλιά, τα οποία είχαν καθαρά συμβουλευτικό και επικουρικό χαρακτήρα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η Γερουσία στην Σπάρτη, της οποίας τα μέλη ήταν κυρίως ηλικιωμένοι άνθρωποι που ξεχώριζαν για την σοφία και την πείρα τους. Όταν ο βασιλιάς ήθελε να ανακοινώσει κάτι σπουδαίο, καλούσε τον λαό σε συγκέντρωση. Παραδείγματος χάρι, στην αρχαία Αθήνα, ο τόπος συγκέντρωσης του λαού του βασιλιά ονομαζόταν Αγορά.

Όμως τον 8^ο αιώνα π.Χ. το πολίτευμα της βασιλείας αρχίζει να παρακμάζει. Μόνο οι περιοχές της Μακεδονίας και της Ηπείρου διατήρησαν τον βασιλικό θεσμό. Έτσι λοιπόν μπορούμε να βγάλουμε το συμπέρασμα ότι οι μεγάλες κοινωνικο-πολιτικές αλλαγές της περιόδου και η δημιουργία των πόλεων-κρατών, αύξησαν την δύναμη των ευγενών κατά έναν μεγάλο και σημαντικό βαθμό. Επομένως, οι ευγενείς εισήγαγαν αυτομάτως ένα νέο πολίτευμα: αυτό της αριστοκρατίας.

• Αριστοκρατία: 

Απαρτιζόταν από μεγαλοκτηματίες. Αυτοί οι ευγενείς κατάφεραν να διώξουν τον βασιλιά από την άσκηση της εξουσίας του, χάρη στη δύναμη που αποκτούσαν σταδιακά. 

Ειδικότερα, στήριξαν αυτή τους τη δύναμη στα κτήματα που διέθεταν, στην καταγωγή και στο κληρονομικό τους δικαίωμα. Για παράδειγμα, στην Αθήνα την θέση του βασιλιά πήραν οι δέκα Επώνυμοι Άρχοντες, οι οποίοι ανήκαν σε αυτόν τον κύκλο της Αριστοκρατίας. Τέλος, οφείλουμε να τονίσουμε ότι το πολίτευμα αυτό πήρε το όνομά του από τους «Άριστους», δηλαδή τους ευγενείς.

• Ολιγαρχία: 

Επειδή όπως έχουμε πει ότι ένα πλήθος αλλαγών χαρακτηρίζουν την κοινωνία, λίγο αργότερα, δραστηριότητες όπως το εμπόριο, η ναυτιλία και η βιοτεχνία άρχισαν να γνωρίζουν σπουδαία άνθιση την εποχή αυτή. Αυτή η άνθιση λειτούργησε αποθαρρυντικά ως προς τους ευγενείς εφόσον τώρα οι έμποροι και οι βιοτέχνες είχαν τον μεγαλύτερο πλούτο. Επομένως, αυτοί οι άνθρωποι σταδιακά πήραν την εξουσία από τους Άριστους. Από τότε οι αρμόδιοι κατέταξαν όλους τους πολίτες σε καταλόγους με βάση το εισόδημά τους. Δηλαδή, όσοι κατείχαν το μεγαλύτερο εισόδημα, αυτοί έπαιρναν μέρος στην άσκηση της εξουσίας. Το πολίτευμα πήρε το όνομα «ολιγαρχικό», επειδή ως γνωστόν οι πλούσιοι ήταν (ο)λίγοι.

• Τυραννία: 

Οι ολίγοι διαφωνούσαν πολλές φορές μεταξύ τους για τον τρόπο άσκησης της εξουσίας. Οπότε, δεν ήταν και λίγες οι φορές που ξεσπούσαν αντιδράσεις μεταξύ τους. Αυτές τις έριδες ανάμεσά τους εκμεταλλεύτηκαν φιλόδοξοι άνθρωποι, οι οποίοι μέσω των διαφόρων πολιτικών παρατάξεων, πέτυχαν να πάρουν την εξουσία με τη βία. Επομένως, αυτοί οι άνθρωποι πήραν το όνομα «τύραννοι» και εξουσίαζαν βίαια και αυταρχικά. Δεν έδιναν λόγο σε κανέναν για τις πράξεις τους.

Παρόλα αυτά  οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι ορισμένοι τύραννοι επιτέλεσαν σπουδαία έργα για όσο καιρό παρέμειναν στην εξουσία. Παραδείγματος χάριν, ο Περίανδρος στην Κόρινθο επέτρεψε την άνθιση των τεχνών και των γραμμάτων. Για αυτό και ο ίδιος ανήκει στην κατηγορία των Επτά Σοφών της Αρχαιότητας. Ακόμη, ο Πολυκράτης στη Σάμο προχώρησε στην ανέγερση σπουδαίων έργων και στην δημιουργία συμμαχιών κατά των περσικών απειλών.

Όπως και να έχει, στις περισσότερες περιπτώσεις, ο λαός όντας εξαθλιωμένος και αγανακτισμένος, διοργάνωσε επαναστάσεις για να διώξει τους τυράννους. Έτσι σε πόλεις όπως η Αθήνα, άνοιξε ολοκληρωτικά ο δρόμος για την Δημοκρατία, ενώ σε κάποιες άλλες επέστρεψε η ολιγαρχία.

Στην Ελλάδα του 20^ου αιώνα, μετά από στρατιωτικό πραξικόπημα στις 21 Απριλίου 1967, εγκαθιδρύθηκε στρατιωτική δικτατορία για επτά χρόνια, η οποία κατέρρευσε αφού πρώτα με τις άνομες πράξεις της συνέβαλε στη δραματική συρρίκνωση του Ελληνισμού στη μαρτυρική Μεγαλόνησο Κύπρο, όπου επιχείρησε να δολοφονήσει τον Πρόεδρο – Αρχιεπίσκοπο Μακάριο και να εγκαθιδρύσει δικτατορία, αλλά ουσιαστικά έδωσε το άλλοθι στην Τουρκία να εισβάλει τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 1974 με τον Αττίλα 1 και 2 και να κατέχει παράνομα μέχρι σήμερα το 37% του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας που είναι ανεξάρτητη χώρα – μέλος του ΟΗΕ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

• Δημοκρατία

Όσον αφορά την πόλη της Αθήνας, στα τέλη του 6^ου αιώνα π.Χ., ο Κλεισθένης κάνοντας τις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις, εισήγαγε τις βάσεις για το Δημοκρατικό πολίτευμα. Αν λάβουμε υπόψιν μας την ετυμολογία της λέξης Δημοκρατία (δήμος+κρατέω/ώ), θα βγάλουμε σύντομα το συμπέρασμα ότι στο πολίτευμα αυτό ο λαός έχει τα ηνία της εξουσίας. Δηλαδή, όλοι οι πολίτες είχαν το δικαίωμα της διακυβέρνησης του κράτους. Όλοι έχουν ίσα δικαιώματα και μπορούσαν να συμμετέχουν στα διάφορα αξιώματα της πολιτείας. Στην Αθήνα, η «Εκκλησία του Δήμου» αποτελούσε το ανώτατο όργανο. Εκεί όλοι οι πολίτες συμμετείχαν στην διαδικασία λήψης των αποφάσεων.

Εν κατακλείδι αυτή είναι η μακρά πορεία των πολιτευμάτων με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την πόλη-κράτος της Αθήνας. Συνήθως συνδέουμε την αρχαία δημοκρατία του 5^ου π.Χ. αιώνα με το πολίτευμα της Αθήνας στον «χρυσό αιώνα» του Περικλή. Η Αθηναϊκή Δημοκρατία του 5^ου π.Χ. αιώνα ήταν όμως μόνο ένα σύντομο επεισόδιο μιας μακραίωνης εξέλιξης της πολιτειακής οργάνωσης στην αρχαία Ελλάδα, που αρχίζει στην προ-ημηρική εποχή και συνεχίζεται ως την εποχή της Ρωμαιοκρατίας.

Ειδικότερα, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι η Δημοκρατία αποτελεί το ευνοϊκότερο πολίτευμα, καθώς επιτρέπει την ισότητα δικαιωμάτων, την ισονομία και την ισηγορία μεταξύ των πολιτών. Με άλλα λόγια είναι το μοναδικό πολίτευμα, στο οποίο ο λαός αποκτά την δυνατότητα να συμμετέχει  άμεσα στην άσκηση της εξουσίας και στην λήψη των αποφάσεων.