Είναι γεγονός αδιαμφισβήτητο ότι ο πρώτος οικισμός του Δεδέαγατς άρχισε να θεμελιώνεται εκεί περίπου το 1871 μαζί με τις σιδηροτροχιές και τις πρώτες ατμομηχανές που ξεφορτώθηκαν για την κατασκευή και λειτουργία της σιδηροδρομικής γραμμής που θα έφτανε μέχρι την Αδριανούπολη. Τα πρώτα οικήματα ήταν των εργατών, των μηχανικών και των σιδηροδρομικών, μαζί με την πρώτη προβλήτα, τις αποθήκες των υλικών και των μηχανών. Ακολούθησε ο σταθμός και τα απαραίτητα κτίσματα για τις ανάγκες του σιδηροδρόμου καθώς και τα πρώτα εμπορικά καταστήματα. Η πόλη μας είχε «φυτρώσει» για τα καλά στα θρακικά παράλια.
Κύριος παράγοντας της αναπτύξεως της πόλης στα πρώτα χρόνια της ζωής της, μαζί με την αρμενική και εβραϊκή κοινότητα, αλλά και τους λεγόμενους φραγκολεβαντίνους, κυρίως υπαλλήλους της εταιρίας των σιδηροδρόμων αλλά και των ξένων ακτοπλοϊκών πρακτορείων, ήταν η ελληνική κοινότητα, που στο ψηλότερο σημείο της πόλης ανήγειρε τον Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Νικολάου.
Η ελληνική κοινότητα έφτασε στην μεγαλύτερη ακμή της λόγω του εμπορίου λίγο πριν τους Βαλκανικούς Πολέμους. Σε όλους τους γνωστούς εμπορικούς οδηγούς των τελευταίων ετών του 19ου αιώνα αλλά και των αρχών του 20ου έντονη καταγράφεται η παρουσία Ελλήνων Εμπόρων: στους οδηγούς αυτούς διαβάζουμε ότι σχεδόν όλα τα επαγγέλματα ασκούνταν από Έλληνες! Εύστοχα ειπώθηκε τότε ότι το Δεδέαγατς ήταν μια Ελληνική πόλη με τουρκικό όνομα.
Οι Δεδεαγατσιανοί παρ’ όλες τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν άντεξαν γιατί είχαν υψηλό εθνικό φρόνημα και μας παρέδωσαν ως παρακαταθήκη την Ελληνικότητα της πόλης μας που διέσωσαν ως κόρη οφθαλμού έναντι όλων των επιβουλών που οφείλονταν στην γεωστρατηγική της θέση μεταξύ Ανατολής και Δύσης.
Αφού μεσολάβησε, ως ένα ευχάριστο διάλειμμα, η απελευθέρωση της πόλης από τον Ελληνικό στόλο, στις 12 Ιουλίου του 1913 (π. ημερ.), με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου (28 Ιουλίου (π. ημερ) / 10 Αυγούστου (ν.ημ.) του 1913, το Δεδέαγατς παραχωρήθηκε στην Βουλγαρία.
Με την δεύτερη κατάληψη του Δεδέαγατς οι Βούλγαροι εστράφησαν κατά παντός Ελληνικού. Διέρρηξαν τις κλειστές οικίες των φυγάδων Ελλήνων και εγκαταστάθηκαν σε αυτές. Στις ωραιότερες οικίες που ήταν πλούσια επιπλωμένες εγκαθίσταντο ανώτεροι αξιωματικοί και πολιτικοί υπάλληλοι.
Αυτό ήταν το τέλος της Ελληνικής Κοινότητας του Δεδέαγατς. Στις 4 Φεβρουαρίου του 1915 ο Έλληνας Υποπρόξενος στο Δεδέαγατς Αθ. Χαλκιόπουλος πληροφορούσε στο Υπουργείο Εξωτερικών ότι δεν έμειναν Έλληνες στη περιοχή του.
Ο συμμαχικός βομβαρδισμός από πολεμικά πλοία τον Οκτώβριο του 1915 προκάλεσε πολλές ζημιές κυρίως στις περιουσίες των Ελλήνων επαγγελματιών του Δεδέαγατς
Με τη συνθηκολόγηση της Βουλγαρίας το 1918, η 22η Βρετανική Μεραρχία που βρισκόταν στην περιοχή των Σερρών μετακινήθηκε στο Σταυρό της Χαλκιδικής από όπου επιβιβάσθηκε σε 17 Βρετανικά αντιτορπιλικά και στις 28 Οκτωβρίου 1918 αποβιβάστηκε στο Δεδέαγατς
Άνοιξε με αυτόν τον τρόπο ένα καινούργιο κεφάλαιο της ιστορίας που μύριζε με το άρωμα της ελευθερίας, της ανάπτυξης και της προόδου. Ήταν πλέον η ιστορία μιας νέας πόλης που θα δημιουργούνταν στα ερείπια του παλαιού Δεδέαγατς, της σημερινής Αλεξανδρούπολης. Με την κατοχή του Δεδέαγατς από τις συμμαχικές δυνάμεις το 1918 έγινε το πρώτο βήμα. Απέμενε το επόμενο βήμα, δια μέσου της επίπονης και μακροχρόνιας διπλωματικής οδού για να ενσωματωθεί η πόλη μας στον Εθνικό κορμό.
Ενώ λοιπόν προετοιμαζόταν η υπογραφή της τελικής Συνθήκης στο Νεϊγύ, οι σύμμαχοι εξουσιοδότησαν τον αρχιστράτηγο των Συμμαχικών Δυνάμεων Φρανσε ντ’ Εσπερέ, όπως εντός του Οκτωβρίου του 1919 διατάξει την εκκένωση της Δυτικής Θράκης από τους Βουλγάρους.
Έτσι τον Οκτώβριο του 1919, η πόλη κατελήφθη από ένα τάγμα Σενεγαλέζων καθώς η πόλη (και όλη η Δυτική Θράκη) πέρασε στην διοίκηση του D’ ESPEREY, ο οποίος ενεργώντας εξ ονόματος των συμμάχων εγκατέστησε τη λεγόμενη Διασυμμαχική Θράκη (THRACE INTERALLIE).
Το 1920 μπήκε με τις ελπίδες όλων των Ελλήνων στραμμένες στο συνέδριο της ειρήνης στο Παρίσι όπου εξακολουθούσαν μεν οι επίπονες διαπραγματεύσεις αλλά ήταν πλέον θέμα χρόνου η ποθητή ενσωμάτωση της δυτικής Θράκης στη μητέρα Ελλάδα. Παράλληλα στην πόλη μας συνεχιζόταν με τη μέριμνα του Ελληνικού κράτους και τη συνδρομή του διασυμμαχικού καθεστώτος η παλιννόστηση των προσφύγων
Δεν γνωρίζουμε αν θα γινόταν με τον ίδιο ομαλό τρόπο η μετάβαση της Δυτικής Θράκης αρχικά στο καθεστώς της Διασυμμαχικής κατοχής της THRACE INTERALLIE και στην συνέχεια στη μητέρα πατρίδα, αν δεν είχε προηγηθεί η στρατιωτική της κατοχή από τις συμμαχικές δυνάμεις της Αντάντ το 1918. Μπορούμε όμως να πούμε με βεβαιότητα ότι το Διασυμμαχικό Καθεστώς προετοίμασε το έδαφος για την ομαλή ενσωμάτωση της Δυτικής Θράκης στον εθνικό κορμό. Στην πόλη μας το μικρό εκείνο διάστημα από τον Οκτώβριο του 1919 μέχρι και το Μάιο του 1920 τέθηκαν οι βάσεις της μετέπειτα ελεύθερης ανάπτυξης της.
Εντωμεταξύ μετά τη Συνθήκη του Νεϊγύ οι ΗΠΑ, η στάση των οποίων ήταν η κύρια αιτία που δεν δόθηκε με τη Συνθήκη αυτή, η Δυτική Θράκη στην Ελλάδα, αποσύρθηκαν από το προσκήνιο επιστρέφοντας στην πολιτική τού απομονωτισμού.
Ο Πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας (David Lloyd George), της Γαλίας (Alexandre Millerand), της Ιταλίας Nitti ο Ιάπωνας Πρεσβευτής Keishirō Matsui συναντήθηκαν στο Σαν Ρέμο (Sanremo) της Ιταλίας (19 έως 26 Απριλίου 1920).
Ο Γάλλος Πρωθυπουργός ζήτησε την απόσυρση των γαλλικών στρατευμάτων από τη Δυτική Θράκη επικαλούμενος τις στρατιωτικές ανάγκες πού δημιουργούσαν οι διεξαγόμενες επιχειρήσεις εναντίον τού Κεμάλ στην Κιλικία. Η Διάσκεψη, αποφάσισε την προώθηση των ελληνικών στρατευμάτων και την κατάληψη τής Δυτικής και στη συνέχεια τής Ανατολικής Θράκης «έξ ονόματος» των Συμμάχων.
Ο Στρατηγός Εμμ. Ζυμβρακάκης διοικητής του σώματος στρατού Εθνικής αμύνης που ανέλαβε την κατάληψη της Θράκης, στις 4 Μαΐου 1920 όταν πληροφορήθηκε ότι οι Γαλλικές δυνάμεις εγκατέλειψαν το αεροδρόμιο του Δεδέαγατς, διέταξε το σύνταγμα Ξάνθης να αποστείλει ισάριθμη στρατιωτική δύναμη για την κατάληψη του αεροδρομίου που βρισκόταν πίσω από το σημερινό Α’ Δημοτικό Σχολείο στην περιοχή της Αγίας Κυριακής. Παράλληλα, ο Χ. Βαμβακάς, εκπρόσωπος της Ελλάδας στη Θράκη έδωσε εντολή στο μηχανικό Παπαλεονάρδο να επισκευάσει και επιδιορθώσει την αποβάθρα στο λιμάνι του Δεδέαγατς ώστε να μπορεί να αντέξει ακόμα και αυτοκίνητα.
Έτσι φθάσαμε στις 5 το πρωί της 14ης Μαΐου 1920 όταν πέντε ατμόπλοια κατέπλευσαν στο λιμάνι του Δεδέαγατς μεταφέροντας το 15ο σύνταγμα της Μεραρχίας Ξάνθης. Αμέσως αποβιβάσθηκε ο Διοικητής της Μεραρχίας Υποστράτηγος Κωνσταντίνος Μαζαράκης-Αινιάν για να συναντηθεί με το Γάλλο διοικητή της πόλεως ταγματάρχη C. Faure και να κανονίσει περί των λεπτομερειών της καταλήψεως.
Εν συνεχεία άρχισε η αποβίβαση των τμημάτων και η εκφόρτωση του υλικού.
Την επόμενη τελέσθηκε δοξολογία και εγένετο η τελετή υποστολής της Γαλλικής σημαίας και ανύψωσης της Ελληνικής στο σημερινό Ταχυδρομείο που τότε ήταν έδρα της Διασυμμαχικής Διοίκησης.
Το επίσημο ανακοινωθέν του στρατού έγραφε: «…το Δεδεαγάτς κατελήφθη την 6ην πρωινήν ώραν δι΄αποβάσεως των στρατευμάτων μας. Εις τον στρατόν μας έγινεν ενθουσιώδης υποδοχή εκ μέρους των Ελλήνων και Τούρκων κατοίκων. Οι Γάλλοι παρέσχον μεγάλας ευκολίας εις τον στρατόν μας κατά την απόβασιν και κατά την κατάληψιν της πόλεως. Επί τη επισήμω αναγγελία του ευφροσύνου γεγονότος συνεκροτήθη ογκώδης διαδήλωσις υπό του ενθουσιώντος λαού ενταύθα. Η πόλις πανηγυρίζει. Οι κώδωνες όλων των ναών σημαίνουν χαρμοσύνως. Ως είναι φυσικόν ο στρατός μας προελαύνει.» (ΕΘΝΟΣ 14-5-1920)
Ένας φρέσκος άνεμος ελευθερίας έπνεε στην πόλη. Το όνειρο των Ελλήνων κατοίκων αυτής γινόταν επιτέλους πραγματικότητα και άρχιζε μια νέα σελίδα στην ιστορία της.
Η 14η Μαΐου 1920 λοιπόν είναι ημερομηνία ορόσημο στην ιστορία της πόλης μας, καθόσον τότε συνέδεσε την τύχη της με την τύχη της μητέρας Ελλάδας και από κεντρικός κόμβος συγκοινωνίας όλης της Θράκης (Ανατολικής και Δυτικής) που ήταν στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας έγινε σήμερα ένας από τους σημαντικότερους γεωπολιτικούς και στρατηγικούς κόμβους στην περιοχή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και της Μεσογείου.
ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ ΣΕ ΟΛΕΣ ΚΑΙ ΣΕ ΟΛΟΥΣ!
Πέτρος Γ. Αλεπάκος
Δικηγόρος-συγγραφέας
